دارد كه بر آنها دروسى نوشته شده كه آنها را از هيچ كس فرا نگرفتهاند ، و اگر بعضى از آنها را فرا گرفته بودند ، ديگر هلاك نمىشدند .
وَ صَرَّفْنَا الْآياتِ
و آيات را گردانديم .
ما نيز همچون آن گذشتگانيم . زندگى آنان بدون هشدار و بيم دادن از بين نرفت ، و بيم دادنها پى در پى براى دور كردن عذاب از ايشان در صورت پيروى كردن از هشدارها و بازگشتن به رشد و راه راست مىرسيد .
لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
تا شايد باز گردند .
از كلمهء « يرجعون » چنان استنباط مىكنيم كه آنان در آغاز زندگى خود صاحب بصيرت بوده و بر فطرت نخستين خويش حركت مىكردهاند ، و چون انحراف حاصل كردند به عذاب تهديد شدند تا مگر به فطرت نخستين خود باز گردند .
/ 175 [ 28 ] پس چرا از هشدارها رويگردان شدند و دعوت كنندهء به خدا را اجابت نكردند ، و چرا از سرنوشت گذشتگان عبرت نگرفتند ؟
بدان سبب كه براى نزديك شدن به خدا به خدايان ديگرى متوسل شدند و چنان مىپنداشتند كه آنها از عذاب خدا نجاتشان خواهند داد ، ولى هيهات ! بدين گونه انسان چنان مىپندارد كه مىتواند به دامن كسانى متوسل شود كه آنان را از مقربان خدا مىداند ، از پدران يا از بزرگان قوم خود ، تا او را از سرنوشتى كه در پيش دارد نجات دهند ، و بدين گونه خود را مىفريبد و در اين فريفتگى باقى مىماند تا عذاب خدا برسد و سرانجام اين مطلب بر او مكشوف شود كه در گمراهى دور گرفتار بوده و هيچ كارى از دست آنان براى او بر نمىآيد .
فَلَوْ لا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً
پس چرا كسانى كه جز خدا براى نزديك شدن به خدا به خدايى گرفته بودند ، به يارى ايشان برنخاستند ؟
بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ
بلكه از ايشان گم شدند ؟
در هنگام نزول عذاب اين خدايان از ايشان گم شدند و هيچ اثرى از ايشان نديدند ، و حال ايشان همچون حال هر دروغ و فريبى شد كه از آن صورتهايى