مىبينى و جار و جنجالى مىشنوى ، و با وعدههايى به آسايش رو به رو مىشوى ، ولى در هنگام سختى به همان صورت متلاشى مىشوند كه سراب در نزديك شدن به آن متلاشى مىشود .
ولى مسئول كيست : آيا خدايانى است كه مدتهاى دراز وعدهء پيروزى و يارى به ايشان مىدادند و در هنگام بلند شدن صداى زنگ ساعت انتقام ناگهان گم شدند ، يا كسانى كه فريب آنان را خورده بودند ؟ در اين شك نيست كه آن كسان كه سازش با گمراهيهاى خدايان را پذيرفته بودند مسئوليت را بر عهده دارند ، بدان سبب كه از خدايان بدون يار و ياور هيچ كارى بر نمىآيد . / 176 آيا اگر هيچ كس بتى را نپرستد ، آيا آن بت با سنگهاى ديگر هيچ تفاوتى پيدا خواهد كرد ؟ ! يا اين كه اگر مردمان از طاغيان پيروى نكنند ، ميان آنان و جز ايشان هيچ تفاوتى وجود پيدا خواهد كرد ؟
مسئول درجهء اول انسانى است كه دروغ و افك را مىسازد و بر خدا افترا مىبندد .
وَ ذلِكَ إِفْكُهُمْ
و اين دروغ ايشان است .
گفتند : إفك به معنى دروغ است ، و نيز چنين است أفيكة كه جمع آن أفائك است ، و إفك جماعت در تقديس خدايان و معتقد بودن به قوت آنان تجسم پيدا مىكرد .
وَ ما كانُوا يَفْتَرُونَ
و آنچه به دروغ به خدا نسبت مىدادند .
شايد مراد از آن نظامهاى فاسدى بود كه بر آن دروغ مترتب مىشد ، و آنها را به دروغ منتسب به خدا مىكردند .
چنين است حالت شركى و فساد گستردهاى كه نتيجهء آن فرهنگ گمراهى و فساد اخلاق و نظامها و عادات است ، و مردمان ساده چنان مىپندارند كه دستگاه سياسى فاسد و نظام اقتصادى و اجتماعى منحرف مىتواند حافظ مصالح ايشان باشد ، ولى آنان ناگهان با واقعيتى تلخ رو به رو مىشدند كه از اين دروغ بزرگ سرچشمه مىگرفت ، ولى ديگر براى آنان پشيمانى سودى نداشت .