كافران جز به گمراهى نيست » . و كسى كه راهى ديگر جز راه خدا كه در رسالتها و اولياء او نمودار شده بپيمايد ، بيگمان خطا و گمراهيش كه در آن بسى دور شده به روز قيامت يا حتى در دنيا به هنگام پاداش معلوم و آشكار مىشود .
/ 389 «
وَ تَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ
- و ظالمان را مىبينى كه چون عذاب را بينند . » و فرصتى را كه بدانها داده شده بود كه ارادهء خود را بيازمايند از دست دادهاند ، «
يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ
- مىگويند : آيا ما را راه بازگشتى هست ؟ » براستى ، آن گاه كه ظلم خودشان آنها را به آتش دوزخ كشانيده آرزوى بازگشت مىكنند تا هدايت خدا را بر گمراهه نماييهاى شيطان برگزينند ، ولى دريغ ، آيا عقربههاى زمان به عقب برمىگردد ، و آيا جوانى را به پيرى فرتوت باز مىگردانند و آيا شادابى خردسالى به كالبد كسى كه ساليان او را در هم شكسته و به كهنسالى رسيده است باز مىآيد .
براستى كه اين حقيقت نفس آدمى را از ژرفاى خود برمىانگيزد و متأثر مىسازد ، پس چه خسارت بزرگى است براى ستمگران ، و چه بهايى در برابر اين خسارت جبران ناپذير همسنگى مىكند ؟ ! [ 45 ] اين آيات در بيان سرانجام ستمگران هم چنان پياپى مىآيد كه اگر براى آنها برشمرند بيگمان ميليونها بار از پشيمانى خوردن بر قصورى كه در پيشگاه خدا مرتكب شدهاند مىميرند و از لحاظ روانى و جسمى شكنجه مىشوند ، روانى از آن روى كه پس از والايى و بزرگى فروشى در دنيا احساس خوارى و پستى مىكنند ، و جسمى از آن رو كه پيكرشان به زودى هيمهء دوزخ خواهد شد .
«
وَ تَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ
- آنها را مىبينى كه ترسان و ذليل به جهنم مىبرند . » براستى مهمترين مانع نفسانى كه سدّ راه هدايت انسان مىشود همان تكبّر