خدا چيزى را پنهان دارد و ميان آن چيز و دانش انسان رابطهاى برقرار نكند ، كيست كه بتواند ما را بدان چيز راه نمايد ؟ و اكنون خدا بسى بيش از آنچه را بر دانش انسان آشكار كرده از آن پنهان داشته است .
شرط سوم : از آنجا كه انسان نيروى ديد و تميز دادن خود را در پارهاى حالتها از دست مىدهد ، چون خشم شديد . يا علاقهء بسيار به قضيّهاى معيّن ، يا به هنگام شهوت كه در آن حالتها شعور درونى او از ميان مىرود ، پس نياز به ارادهاى نيرومند دارد كه به وسيلهء آن بر چنان حالتهايى تسلّط يابد ، و اين اراده از جانب خداست «
وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
« 110 » و شما جز آن نمىخواهيد كه خدا خواسته باشد » ، هم چنان كه نيروى اراده و ضعف آن به دست خداست و اگر تأييد او نباشد در برابر فشارها از پاى در مىآيد و در آن صورت هرگز راه نمىيابد .
«
وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ
- هر كس را كه خدا گمراه كند از آن پس هيچ دوستى نخواهد داشت . » خداست كه مىتواند او را رهنمايى كند و از سرنوشت دردناكش برهاند .
پس اگر شايستهء نجات باشد خدا به نجات او سزاوارتر است ، زيرا اوست كه وى را آفريده و به وجود آورده و از هر كس ديگر به دو مهربانتر است ، و كسى كه مهربانترين مهربانان به او رحم نكند و بردبارى وسيع و كرم بزرگ خدا او را درنيابد آيا هيچ مهربانى يا بردبارى يا كرم ديگرى او را درخواهد يافت و دستگيرش خواهد شد ؟ ! در سورهء الرّعد مىخوانيم : «
لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ وَ ما هُوَ بِبالِغِهِ وَ ما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ
« 111 » خاصّ اوست خواندن راستين . آنان كه جز او را مىخوانند هيچ پاسخشان نمىگويند . همانند كسى كه دو دست خود را به سوى آب برد تا آب به دهان خويش رساند و نتواند كه آب به دهان رساند . و دعاى
هامش
( 110 ) - الانسان / 30 .
( 111 ) - الرّعد / 14 .