چيزها نيز نيست ، بلكه حالتى است در دلهاى ما كه نو به نو مىشود ، و با وجود انگيزههاى خارجى كه براى آن هست خود چيزى غير از آن انگيزههاست ، بلكه مثل آن به ديده مىماند كه چيزها با نورهايى كه دارند آن را به احساس برمىانگيزند ولى اگر ما ديدهاى نداشته باشيم تحريك خارجى چيزها هرگز سودى به ما نمىرساند . همچنين است انگيزههايى كه به نظر ما سببهايى براى دانش مىآيند كه بدون داشتن حالت دانش پذيرى هيچ سودى براى ما ندارند . بنا بر اين دانش از جانب خداست .
شرط دوم : كيست آن كه براى هر چيزى علامتى نهاده كه بر آن چيز دلالت مىكند ، آيا خدا نيست كه چنين كرده است ؟ هم چنان كه ديده مىبيند ولى به شرط وجود نورى كه از چيزها بر آن بازتابد ، همين گونه است دانش كه حقايق را كشف مىكند به شرط وجود دلالتى از سوى خود آنها كه بر آنها رهنمون شود ، و خداست كه براى هر چيزى دلالتى بر همان چيز قرار داده است .
هر چيزى خود را از خلال قرينهها و نشانههايى آشكار مىنماياند و بروز مىدهد ، خداوند براى تمام چاههاى نفت و چشمههاى آب و كانها نشانههايى نهاده است كه بر آنها دلالت مىكند . مثلا در قديم آبها را به وسيلهء شاخهء درخت سبزى در پهنهء بيابان جستجو مىكردند و اگر آن شاخه به سويى متمايل مىشد از وجود آب در آن سمت مطمئن مىگشتند . كيست كه چنين رابطهاى ميان شاخهء درخت و آب قرار داده است ؟ بيقين اوست «
رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى
« 109 » پروردگار ما همان كسى است كه آفرينش هر چيزى را به او ارزانى داشته سپس هدايتش كرده است » ، و قرينهها و نشانههايى كه / 388 خدا در آفريدگان به وديعه نهاده به منزلهء نورى است كه آنها را بر انسان كشف و آشكار مىسازد ، و پيامبر اكرم ما ( ص ) گويد :
« همانا هر حقّى را حقيقتى است و بر هر چيز درستى نورى است » ، و اگر
هامش
( 109 ) - طه / 50 .