دو حالت خشيت و رحمت را دارا هستند و هيچكدام اين حالات نيز بر ديگرى غلبه پيدا نمىكند : يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً . اگر اينگونه رابطههاى عاطفى و معاشقههاى معنوى بين بنده و خداوند نباشد ، زندگى ، تكرار مكررّات است و اين نوع زندگى ، كه به يك حركت تكرارى تبديل مىشود ، از جهات گوناگون خساراتبار است .
لذّت رابطهء عاطفى با خداوند ، منحصر به آخرت نيست ؛ بلكه افراد در همين دنيا و در دل شب نيز لذّات معنوى را درك مىكنند ؛ چنانكه قرآن كريم مىفرمايد : فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُن ، آن افراد در دل شب لذّتى دارند كه هيچ كس نمىتواند درك كند مگر خود ، اهل آن باشد . لذا پيامبر اكرم ( ص ) فرمودند : دو ركعت نماز نزد من از دنيا و آنچه در دنيا است ، محبوبتر است :
« الرَّكْعَتَانِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا » « 1 »
خوشا به حال افرادى كه از اينگونه لذّتهاى معنوى بهرهمند مىشوند و مىتوانند در دل شب ، مسير پر فراز و نشيب سير و سلوك را براى خويش هموار ساخته و با معاشقه و مكالمهء با خداوند ، راه را بپيمايند .
2 . تلقين
عامل مؤثّر ديگر در كاستن از دشوارى توبه ، دستيابى به آن و دوام و محافظت از آن ، تلقين است . تلقين در همهء شئونات زندگى نقش بسيار مؤثّرى دارد و موجب
موفّقيت انسان در عرصههاى گوناگون مىشود . مقصود از تلقين براى رسيدن به حالت توبه ، اين است كه آدمى ، به طور مرتّب ، هم عوارض و آثار سوء اعراض و رويگردانى از توبه را براى خويش بازگو نمايد و هم آثار و بركات توبه را براى خود
هامش
( 1 ) . عللالشّرائع ، ج 2 ، ص 363