د ) قدرت دسترسى به حق را نداشته باشد ، به جهت مرض يا نقص عضو يا كمبود مالى و يا آن كه مانعى بر سر راهش باشد .
البته اين چهار مرتبه را مىتوان يك جا جمع كرد و گفت : حقيقت به جهت يكى از عوامل مختلف از او در پرده مانده باشد و در اين مخفى بودن حقيقت بر او ، هيچ تقصيرى از جانب او صورت نگرفته باشد .
بحثى نيست كه چنين كسى چه از نظر عقلى و چه از نظر شرعى معذب نخواهد بود . كلام الهى است :
؛
إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ كَانَ اللَّهُ عَفُوّاً غَفُوراً
« 1 » مگر مردان و زنان و فرزندان مستضعفى كه بى چاره باشند و راه به جايى نبرند . اميد است كه خداوند از آنها درگذرد چرا كه خداوند از ديرباز بسيار باگذشت و آمرزش گر بوده است .
اين آيه به قرينه استثناى ظالمينى كه آتش مختص آن ها و براى آن ها تهيه شده است و نيز به قرينه كلام الهى كه فرموده است : ؛ « 2 » - على الخصوص وقتى كه كلمه « عسى » در مورد خداوند تعالى استعمال شود به آن معنا است كه خداوند آن عمل را دوست مىدارد - دلالت بر آن مىكند كه خداوند تعالى از ايشان درخواهد گذشت - ان شاء الله - و ايشان را خواهد آمرزيد . كلام الهى است :
؛
لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَ عَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَ لَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْراً كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَ لَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنَا وَ ارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
« 3 »
هامش
( 1 ) . نساء ، آيه 98 و 99 .
( 2 ) . همان ، آيه 99 .
( 3 ) . بقره ، آيه 286 .