لذا تا چنين نشدهاى ، ياد نعمتهاى الهى باش و در برابرش سپاسگزار . اينها همه نعمتهاى الهى است كه ما به آن توجه نداريم و خداوند متعال تذكر مىدهد .
« ولو نشاء لمسخناهم علي مكانتهم » مسخ مىكرديم آنها را بر آن مكانتى كه داشتند ، مسخ ظاهرى ، مسخ معنوى ، فلج دست و پا ، فلج قلب و روح ، سگ صفت شدن و خوك صفت شدن « فما استطاعوا مضيا و لا يرجعون » و آن طور مسخ شود كه ديگر نه توان رفتن داشته باشد و نه ياراى بازگشت . يعنى ديگر فلج است و نمىتواند تكان بخورد . ديگر رأفت و مهربانى يك انسان را ندارد ، ديگر تفكر ندارد ، ديگر تعقل نمىكند و چنين كسى را نمىتوان انسان ناميد .
انَّ شَرَّ الدَّوابِّ عِندَ اللهِ الصُّمُّ البُكْمُ الَّذينَ لا يَعْقِلُونَ
« 1 » پستتر از هر جانور درنده كسى است كه عقل دارد ، اما تعقل ندارد . فكر دارد ، اما تفكر ندارد . اين مسخ است ، يعنى عقل و دل او مسخ شده ، سرپوش رذالت و قساوت روى آن گذاشته شده ، ديگر نه مىتواند برود و نه مىتواند برگردد .
وَ مَن نُّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ ( 68 ) « و ما هر كسى را عمر دراز داديم به پيرى در خلقتش بكاستيم ، آيا ( در اين كار ) تعقل نمىكنند » « 2 » خيال نكنيد ، اين گونه موارد نادر است . نه ، زياد هم هست ، منتهى چشم بينا مىخواهد . در همين اطراف خودتان دقت كنيد كه جوان چگونه پير مىشود ؟ جوان نيرومند و پهلوان كه هر كار مشكلى را به آسانى انجام مىداد حالا به جايى رسيده كه اصلًا نمىتواند تكان بخورد .
يادم نمىرود كه استاد بزرگوار ما مرحوم آيه الله بروجردى رحمه الله عليه ، در اواخر عمر كه ديگر خيلى پير شده بودند ، به ما نصيحت مىكردند و مىگفتند : جوانها تا مىتوانيد ، كار كنيد ، وقتى كه من در نجف بودم از اول شب تا صبح مطالعه مىكردم و
هامش
( 1 ) - سوره انفال آيه 22 ترجمه : بدترين جانوران نزد خدا كسانى هستند كه ( از شنيدن و گفتن حرف حق ) كر و لالند و اصلًا تعقل نمىكنند .
( 2 ) - به عنوان نمونه يكى ديگر از انواع تغيير حالت طبيعى انسان يعنى همين خردشدن خلقت در حين پيرى و كهولت را بيان فرموده است .