به قول صاحب مجمعالبيان عليهالرحمه اين « الا رحمه » استثناى مفرغ است « 1 » . و معنايش اين مىشود : رحمت و عنايت پروردگار است كه براى شما كشتى درست كرد و همان است كه شما را غرق نمىكند . از آن طرف هم گاهى اوقات ، انسان در دريا غرق مىشود ، اما نمىميرد . زيرا اجلش نرسيده است « الا رحمه منّا » يعنى اينها فريادرسى ندارند مگر رحمت ما شامل حالشان شود و تا وقت معينى از زندگى بهره برند .
پس متوجه شديم كه از آيه « و آيه لهم الارض الميته » تا « الي حين » مربوط به بحث توحيد و برهان نظم بود ، كه هم اثبات توحيد و هم اثبات اصل وجود خدا را مىكرد .
قرآن ، از اينجا شاخهاى ديگر ، آن هم فرعى پرثمر را مطرح مىفرمايد . قبلًا عرض شد كه تركيب قرآن ، مزجى است ، يعنى شاخههاى مختلفى دارد كه هر كدامش ميوهء خاص خود را به بار مىنشاند . ولى قبل از معنى كردن اين سه آيه مقدمهاى لازم است ، و تقاضا دارم همه ، مخصوصاً جوانهاى عزيز ، به اين مقدمه توجه كنند . اين آياتى كه مربوط به بحث ما است زياد بخوانند و به اين سه آيه شريفه اهميت بيشترى بدهند كه براى خودسازى انسان مفيد است .
حالات انسان گنهكار
گناه در زندگى انسان همراه با سه حالت است . البته گاهى يكى از سه حالت ، گاهى دو حالت و گاهى هر سه حالت به انسان مىدهد و هر كدام از اين حالتها ، براى انسان ضررهاى فراوان دارد .
1 - حالت غفلت : اگر انسان از خودش غافل شود نسبت به خود سازيش هم غافل مىشود و اگر غافل شد كه از كجا آمده ، به كجا مىرود ، براى چه آمده و چه مىشود ، ديگر حالت انسانى خود را از دست مىدهد .
حضرت اميرالمؤمنين ( ع ) مىفرمايد : « رَحِمَ الله امْرَاً عَرِفَ مِنْ ايْنَ و في ايْنَ وَ الي ايْنَ » خدا رحمت كند آن كسى را كه بداند از كجا آمده ، براى چه آمده و به كجا
هامش
( 1 ) - مجمعالبيان ، طبرسى ره ، ج 8 ، ص 427 .