مرتبهء سوّم ؛ همراهى دل در دعا
مرتبهء سوّم دعا اين است كه انسان در دعا كردن آداب ظاهرى و باطنى را رعايت كند و در هنگام دعا خواندن هم خضوع داشته باشد و هم خشوع . يعنى علاوه بر رعايت طهارت ظاهرى و داشتن وضو و رعايت ادب در نشستن و رفع حالت كسالت و خواب آلودگى در دعا ، در قلب و دل دعا كننده نيز احترام و ادب دعا رعايت شود . به همان صورتى كه نشاط ظاهر را در خود ايجاد كرده است ، باطن او نيز از نشاط لازم برخوردار باشد و هنگامى كه اشك مىريزد و دعا مىخواند ، دل او همراه او شود و با او اشك بريزد . اين مرتبه از دعا در سير و سلوك اهميت فراوانى دارد .
مرتبهء چهارم ؛ تبتُّل
مرتبهء چهارم دعا اين است كه انسان واقعاً خود را در محضر خدا بيابد . يعنى درك كند كه خداى تعالى توجّه و عنايت به او دارد و دعاى او را مىشنود . وقتى انسان خود را در محضر خالق و مولاى خود بيابد ، با ادب دعا مىكند و با حالت خاصّى خدا را مىخواند . زبان فارسى و عربى براى او فرقى ندارد ، مهم حالت تضرّع و زارى است كه در دعا دارد . مهم اين است كه دعاى او قلبى است . در اين صورت براى خدا ، تعيين تكليف نمىكند . وقتى انسان براى خدا تعيين تكليف نكرد و واقعاً با ادب و احترام خود را در محضر خدا يافت ، دعايش نيز مستجاب مىشود . اصلًا مستجاب الدّعوه مىشود . چنين كسى توانسته است همهء مراتب دعا را در خود بپرورد و به رستگارى برسد .
در حقيقت انسان واقعى كسى است كه هميشه خود را در معرض سختترين كارها و مشكلات فرض كند و با همان حال تضرع و بىپناهى خدا را بخواند . در حالى كه در ظاهر هيچ مشكلى ندارد ، با اين حالت دعا كند . در روايات داريم بايد دعاى شما دعاى كسى باشد كه در حال غرق شدن است . در اين صورت خدا را مىيابيد ، خدا را مىبينيد ، نه با چشم سر بلكه با چشم دل خدا را مىبينيد . كسى كه با اين حالت خداوند را صدا