اصطلاح به اين حالت « جهل مركّب » مىگويند و اين حالتِ در ميان مردم - مخصوصاً عالمان - زياد است . در اين حالت شرط است كه در فكر كردن و نرسيدن به حقّ و منتهى شدن به باطل ، عناد ، لجاج و نفسيّت شخص دخالت نداشته باشد .
بنابراين افراد غير مقصّر كه چهار دستهء فوق مىباشند ، عذاب نخواهند شد زيرا استحقاق عذاب مختصّ كسى است كه تقصير داشته باشد :
« انَّ الَّذينَ تَوَفّيهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمى انْفُسِهِمْ قالُوا فيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفينَ فِى الْارْضِ قالُوا الَمْ تَكُنْ ارْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فيها فَاولئِكَ مأويهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصيراً الّا الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطيعُونَ حيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبيلًا » .
« 1 » « كسانى كه فرشتگان ( قبض ارواح ) ، روح آنها را گرفتهاند در حالى كه به خويشتن ستم كرده بودند ، به آنها گفتند شما در چه حالى بوديد ؟ گفتند ما در سرزمين خود تحت فشار و مستضعف بوديم ، آنها ( فرشتگان ) گفتند مگر سرزمين خداوند پهناور نبود كه مهاجرت كنيد ؟ آنها جايگاهشان دوزخ است و سرانجام بدى دارند ، مگر آن دسته از مردان و زنان و كودكانى كه به راستى تحت فشار بودند ، نه چارهاى دارند و نه راهى مىيابند » .
البته توجّه به اين مطلب ضرورى است كه اين افراد به بهشت موعود هم نخواهند رفت ، زيرا آن بهشت ، مخصوص متقين است و بهشت ، در حقيقت مقام قرب الهى است و آنان از اين مقام بى بهرهاند ، زيرا بايد در اين دنيا راه آن طى شود و آنان به هر دليل از اين مسير عقب افتادهاند ، امّا رحمت واسعهء حقّ آنها را در رفاه خواهد گذاشت و به هر كس به اندازهء منزلتى كه دارد ، به اندازهء اعمال خوبش در دنيا ، و به اندازهء نيكىهايى كه داشته است پاداش خواهد داد ، به عبارت ديگر پروردگار عالَم به هر كس به اندازهء لياقت و اقتضايى كه كسبكرده است پاداش خواهد داد .
« انَّ اللَّهَ لا يُضيعُ اجْرَ الُمحْسِنينَ » .
« 2 » « خداوند پاداش نيكو كاران را تباه نمىكند » .
هامش
( 1 ) - نساء / 98 - 97 .
( 2 ) - توبه / 120 .