دو شئىاى كه در خارج وجود دارند ، از يكديگر متمايزند . امكان ندارد مثلا دو فرش با هم اشتباه شود ، چون آنها دو وجودند و هر وجودى از وجود ديگر جداست . پس اگر اشتباه و تشابهى است ، به ذهن و فكر ما برمىگردد . پس اصلا آيات متشابه در قرآن وجود ندارد و اين مطلب را در خود قرآن تصريح مىكند كه :
كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ
« 1 » .
« أُحْكِمَتْ آياتُهُ »
، يعنى تمام آياتش محكم است ، نه بعضش و اگر بعضى از آيات ، متشابه به نظر مىآيد اين ، از عدم انديشگى درست بعضيهاست .
عبده ، در تفسير « المنار » مىگويد : « انبيا براى همهء مردم مبعوث شدند ، جاهل باشند يا عالم ، خوش فهم باشند يا كند فهم . ولى بعضى از معانى وجود دارد كه نمىتوان آنها را به گونهاى بيان كرد كه همه بفهمند . تنها خواص مىتوانند ، آن معانى دقيق را بفهمند . به عامه هم گفته مىشود كه : شما هم اگر نفهميديد ، امرش را به خدا واگذار كنيد و تنها همان محكمات را كه مىفهميد ، اخذ كنيد « 2 » . » حرف عبده به نظريات فخر رازى و ابن الرشد بر مىگردد ؛ يعنى عيب ، از قرآن نيست ، بلكه از فهم بعضى مردم است .
البته تشابه به معناى شباهت داشتن مىباشد ، ولى اين عيبى ندارد . مثل اين كه مىگوييم : پيامبر شبيه على - عليه السّلام - است ، اين آيه به آن آيه تشابه دارد ، ولى تشابه ، به معناى آميخته شدن دو وجود متمايز ، امكان ندارد . در هم آميخته شوند ديگر دو وجود معنايى ندارد .
اقوال در مورد حسن آيات متشابه در قرآن
علامه طباطبايى ، در الميزان وجوهى را براى حسن و فوايد آيات متشابه از ديگران نقل كردهاند ، از جمله :
هامش
( 1 ) - هود / 1 .
( 2 ) - المنار ، عبده ، ج 3 ، ص 170 .