« زيغ » است دنبال اين گونه آيات رفتهاند ، بدون اين كه به محكمات مراجعه كنند ، پس عقيدهء ايشان ، قول هيجدهمى را تشكيل مىدهد كه با عقيدهء آقاى طالقانى مىتوان گفت نوزده گفتار در باب محكم و متشابه مطرح شده است .
ممكن است به علامه طباطبايى اشكال شود كه حرف شما چيز تازهاى نيست ، زيرا شما مىگوييد معناى آيهء متشابه معلوم است ، ولى اين معنا با محكمات سازگارى ندارد . خوب اگر آن معنا سازگارى ندارد ، بنابراين از آن آيه چه چيزى اراده شده است ؟ قطعا معنايى خلاف ظاهر از آن اراده شده است و اين همان عقيدهاى مىشود كه مىگفتند : متشابه آن است كه از او ارادهء خلاف ظاهر شده باشد .
علامه در جواب مىگويد : ارادهء خلاف ظاهر نشده است ، منتها نكتهاى در كار است كه آنها غفلت كردهاند و آن اين است كه ، مثلا در
الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى
« 1 » معناى « الرّحمن » و « على » و « العرش » و « استوى » معلوم است ، منتها آيه مىگويد خداوند روى عرش نشسته است كه اين خلاف محكمات است چرا كه مىگويد خدا جسم نيست . امّا نظر ما طبق همان مبناى قبلى كه توسعهء در مفاهيم قرآن بود ، اين است كه از آيه ، معناى وسيعش اراده شده است ، معنايى كه از معانى عرفى معمولى وسيعتر است . معناى عرفى « استوى » ، يعنى نشسته است ، بر جايى ، ولى معناى وسيعترش ، سلطه و استيلاى خداست بر عرش ، بنابراين ، ما معناى علامهء طباطبايى را قبول مىكنيم و وجهش اين است كه مىگوييم : محكم ؛ يعنى آياتى كه معنايش معلوم است و طبق قواعد كليّه هم مىباشد ، امّا متشابه ؛ يعنى معناى آن معلوم است ، ولى با آيات محكمه سازش ندارد . حالا كه با آيات محكمه نمىسازد ، نمىتوان گفت از او خلاف ظاهر اراده شده است ؛ بلكه بايد در آن آيه دقّت كرد و به توسعهء در معنا معتقد شد و اگر معنا را محدود كنيد موجب زيغ مىشود .
هامش
( 1 ) - طه / 4 .