آياتى است كه تفسيرش مشكل است ، به دليل شباهتش به غير خودش ، حالا يا شباهت از حيث لفظ است يا از حيث معنا . . . » 17 - يكى از اقوالى كه دربارهء محكم و متشابه بوده و مرحوم طباطبايى بيان نكرده است . كه در « رسالة الاسلام » ( كه كار دار التقريب مصر بود ) ديدم . آنها عقيده دارند كه متشابه آن است كه احتياج به دقّت و تدبّر دارد . و معنا براى عرف مردم ، حاصل نمىشود ، به دليل اهميّت زيادى كه دارد . پس متشابه ؛ يعنى دقيق ولى محكم ، احتياج به اين دقّت نظر ندارد . بعد در آن جا دارد كه : متشابهات معمّا نيستند ، زيرا قرآن كتاب معمّا نيست ، بلكه دقّت براى فهم معانى آن آيات ، لازم است .
مرحوم علامه مىفرمايد : اگر از خود آيه معناى متشابه را دريابيم اين مىشود كه :
آيه با اين كه بر يك معنايى دلالت مىكند ، ولى بر معناى ديگرى كه انسان را به شكّ مىاندازد ، نيز دلالت مىكند ، و آن دلالت هم از جهت لفظ نيست تا با قواعد اصولى حلّش شود ؛ مثل مطلق و مقيّد يا خاص و عام ، بلكه از اين نظر است كه معناى اين آيه با معناى محكمات ديگر سازگار نيست . از اين نظر انسان را به شك مىاندازد كه شايد معناى ديگرى مىدهد . بعد مىگويند : معناى آيهاى از آيات به اين نحو نمىشود ، مگر اين كه معناى آيهء مأنوس اذهان عرف باشد ، منتها اين معنا با مفاد آيات ديگر سازگار نيست . لذا شما وقتى بدعتها و مذاهب فاسده را كه از حقّ ، منحرف شدهاند ملاحظه كنيد ، مىبينيد كه علّت انحراف آنها تبعيّت از آيات متشابه بوده است ؛ مثلا عدّهاى براى جسميّت خدا به آيهاى كه ظاهرش هم واقعا دلالت بر جسميّت مىكرده است ، تمسّك جستهاند . عدهاى براى عقيده به جبر ، عدهاى براى دليل تفويض ، عدهاى براى لغزش انبيا ، عدهاى براى تنزيه و . . . به آيات مختلف تمسّك كردهاند . تمام اينها بدين سبب بوده كه مفاد خود آيات دلالت بر اين معانى مىكرده است و گرنه اينها چنين عقايدى پيدا نمىكردند .
پس آيات معناى واضح و روشنى داشته است ، ولى اين معناى واضح و روشن با آيات ديگر سازگار نبوده ، لذا به آنها آيات متشابه گفتهاند : و آنهايى كه در قلبشان
درسهائى از علوم قرآن (فارسى) — صفحة 170
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص١٧٠