شعور پيش از عمل است هرچند شعور بسيط ، ولى تكامل شعور به وسيلهى كار و عمل انجام مىشود .
12 - آيا ماده ازلى است ؟ امكان و حدوث ذاتى و مخلوقيت و معلوليت به هيچ وجه ملازم با حدوث به اصطلاح زمانى نيست . ممكن است همانطور كه عدهاى از فلاسفه گفتهاند جهان در عين اين كه مخلوق شعور و عقل حاكم بر جهان - خداوند - باشد ، ازلى هم باشد ؛ يعنى خداوند ازلًا جهان را وجود داده باشد . و همانطور كه معلول از علت جدا نمىشود بگوييم جهان ، معلول ذات خداوند است كه ارادهاش عين ذات اوست . « 1 »
اصول روش شناخت
براى يك روش صحيح شناخت ، اين اصول را پيشنهاد مىكنيم :
1 - لزوم پيروى از يقين : هر مطلبى تا به حدّ علم يقينى معلوم نگردد نبايد به عنوان يك چيز مقبول ، پذيرفته شود . و براى نجات از ظن و گمان و حفظ اصالت فكر ، لازم است پردههاى اوهام كه از انواع بتها بافته شده و چهرهى نورانى فكر را مىپوشاند ، كنار زده شوند . بت مقام كه مىتواند ديدهها را خيره كند و دلها را تاريك نمايد ؛ بت سنتها كه مىتواند به موجب عادت ، تحمل نوپذيرى را هر چند حق باشد مشكل سازد ؛ يا بت هوس كه مىتواند عقل را خانه نشين سازد و بتهاى ديگر .
قرآن كريم مىفرمايد :
« ولا تقف ما ليس لك به علم إن السمع والبصر والفؤاد كل أولئك كان عنه
هامش
( 1 ) - / توضيح اين بحث را در كتاب خدا در نهج البلاغه به قلم اينجانب و اصول فلسفهى علامه طباطبايى ، مقالهى علت و معلول ، ببينيد