ماده طبيعى نيست . مثل آن چه در خواب مىبينيم كه حسّى ، مكانى و متحيز است يعنى صورت رؤيائى را در مكان خاص مىبينيم ؛ ولى طبيعت مادى نيست .
ملاصدرا از فتوحات محى الدين عربى چنين نقل مىكند : « فلا تزال الآخرة دائمة التكوين فانهم يقولون فى الجنان للشىء الذى يريدون كن فيكون » « 1 » : در آخرت هميشه حالت ايجاد و تكوين است . بهشتيان هرچه بخواهند و بگويند : موجود شو ، به وجود مىآيد . از اين رو ، هيچ آرزويى ندارند جز اين كه فوراً برآورده مىشود . چنان كه اهل نار هيچ خاطر بد و خوفناكى ندارند جز اين كه فوراً به شكل عذاب بر آنها وارد مىشود . سپس مىگويد : جهان آخرت به محض اراده و خطور ، اقتضاى تكوين و ايجاد اشياء را دارد . « 2 »
با توجه به آن چه ذكر شد ، به عقيده ملاصدرا در عالم آخرت براى بهشتيان تحول و حركت نيست ، بلكه ايجاد است ولى جهنميان داراى حركتند . « 3 »
شايد بتوان گفت : از مجموع مطالب گذشته و مطابق بعضى روايات ، در بهشت و جهنم ، هر دو ، حركت وجود دارد . طبق مبانى فلسفى هم ، در جهنم و بهشت حركت هست ؛ چون درجات كمال غير متناهى است و نفس هم كه داراى ماده قابله است ، پذيراى كمالات است . بر اساس اعمال دنيايى انسان جاى حركت كمالى باقى است ؛ چه كمال ميكروبى كه در جهنم ، گرگ زاده گرگ مىشود و يا كمال
هامش
( 1 ) - اسفار ، ج 9 ، ص 382
( 2 ) - اسفار ، ج 9 ، ص 382
( 3 ) - محى الدين ، معتقد است كه جهنميان هم ايجاد و تحريك دارند ولى نسبت به حركت آنها سخنى نگفته است