4 - « . . . فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِين » . . . « 1 » : به آسمان و به زمين دستور داد : « به وجود آييد ( و شكل گيريد ) ، خواه از روى اطاعت و خواه اكراه ! آنها گفتند : « ما از روى طاعت مىآييم ( و شكل مىگيريم » .
اين كه آسمان و زمين به خدا و به غايت قصوا نظر دارند ، حاكى از همان حركت در جوهر است . حركت جوهرى زمين و آسمان به سوى مقصدى الهى .
5 - « . . . إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ » « 2 » . . . : « اگر بخواهد ، شما را مىبرد و خلق تازهاى مىآورد » . خطاب به همگان است و اشاره به خلق صور تازه و از بين بردن صور پيشين است كه همان حركت جوهرى است ، پس مقصود از خلقت تازه ، خلقت در مراتب ذات و خود اشخاص است . به نظر مرحوم صدرا تفسير آيه اين است ، ليكن شايد مقصود از آيه ، همان قول معروف بين مفسران است ، يعنى امتى مىرود و امتى ديگر مىآيد .
6 - « . . . عَلَى أَن نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنشِأَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُون » « 3 » . . . : « تا گروهى را به جاى گروه ديگرى بياوريم و شما را در جهانى كه نمىدانيد آفرينش تازهاى بخشيم . بردن از جهانى به جهان ديگر ( از عالم ظاهر به عالم باطن ) در سايه پيوستگى و اتصال ، حركت متحقق مىشود . حركت در ذات و جوهر وجود افراد .
7 - « وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَايُفَرِّطُون » « 4 » : « او بر بندگان خود تسلط كامل
هامش
( 1 ) - فصلت / 11
( 2 ) - ابراهيم / 19
( 3 ) - واقعه / 61
( 4 ) - انعام / 61