اشكال چهارم : مرحوم صدرا مىفرمايد : نكته ديگر در باب حركت فلك مسأله پيدايش حركت فلك است ، علت آن چيست ؟ اگر گفته شود كه حركت فلك ، ذاتى فلك است و از اين رو ، نياز به علت ديگرى ندارد ، در پاسخ مىگوييم : بر مبناى حركت در جوهر ، ذات فلك هم بقا ندارد . آن وقت چگونه علت براى حركت خويش مىشود ؟ !
مرحوم علامه طباطبايى رحمه الله ، اشكالات صدرالمتألهين را وارد نمىداند و در حقيقت اشكال را متوجه مبناى صدرا مىسازد و مىفرمايد : وجود حركت تجددى است نه اين كه ماهيت آن تجدد باشد . اگر حركت امر بالقوه است و واقعيت ندارد ، بر مبناى حركت جوهرى ماده هم ، اين اشكال وارد خواهد بود .
در مورد اشكال سوم و چهارم كه گفته شد ، براى حركت بقايى نيست تا علت يا معلول قرار گيرد ، مىگويد مقصود كدام حركت است ؟ در حركت قطعيه گرچه بقايى وجود ندارد ، ولى در حركت توسطيه ، « كون الشىء بين المبدء والمنتهى » بقاء هست و براى هميشه وجود دارد .
پس از اين بيان ، علامه طباطبايى اشكال را متوجه اصل وجود حركت دورى فلك ساخته ، و مىگويد : چيزى به نام حركت دورى فلك در خارج نداريم و بطلان اين نظريهى بطلميوسى ثابت شده است .
جمعبندى نظريهى مشهور در باب ارتباط حوادث عالم به خداوند اين شد كه : مشهور ، به واسطهاى به نام حركت دورى فلك قائل شده ، و آن را معلول خدا و سپس علت براى حوادث عالم دانستهاند . اشكالات اين نظريه هم گذشت .
جنبش ذاتى طبيعت (حركت جوهرى) (فارسى) — صفحة 190
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص١٩٠