با اين مقدمهى كوتاه ، دانستيم كه در مسأله علت و معلول ، سنخيت از جهت ثبات و تجدد ( قدم و حدوث ) نيز مطرح است . اين مشكل بايد حل گردد كه اگر خدا و مجرداتى چون انوار اهل بيت عليهم السلام و عالم عقول - كه علت موجودات و عالم طبيعتاند - ثابتاتاند و بقيه متغيرات ، چگونه علت ثابت داراى معلول متغير خواهد بود ؟ !
مرحوم صدرا مىگويد : درك و فهم عاقلان از متكلمان و فيلسوفان ، در تحير مانده است و فكر آنان در ارتباط دادن حادثبه قديممتزلزل شده است . « 1 »
گويند ، كسى ادعاى ارتباط با امام زمان عليه السلام داشت . بعضى از بزرگان به وى گفتند : اگر به راستى با آقا ارتباط دارى ، از طريق امام عليه السلام مسأله ربط حادث به قديم را براى ما حل كن !
پاسخ اجمالى مرحوم صدرا
مرحوم صدر المتألهين در پاسخ شبههى ارتباط حادث به قديم مىگويد : ( تجدد اگر صفت ذاتى شىء نباشد ، در تجددش نياز به ( مجدد ) دارد و اگر تجدد شىء ، ذاتى آن شىء باشد در تجددش نياز به جاعل ندارد تا آن را متجدد كند ، زيرا خود بالذات متجدد است و اگر نياز به علت دارد به خاطر اصل ايجاد است . او به علتى نيازمند است كه جعل و ايجاد كند ، آن هم جعل بسيط نه جعل مركب و تاليفى . پس نياز به جعل مركب ندارد كه بين مجعول و مجعول اليه واسطه شود . جاعل فقط اصل مجعول را جعل مىكند پس جعل
هامش
( 1 ) - ملاصدرا ، اسفار ، ج 3 ، ص 128