مىشود و بطلان اين از قضاوتهاى قطعى عقل است .
دربارهى علت بودن ذات بارى و معلول بودن جهان آفرينش ، توضيح خواهيم داد كه آن ، معلول ذات خدا به تنهايى نيست . صفات و افعال خداوند نيز دخالت دارند ، ارادهى و سائر صفات بارى و نيز افعالى كه مقدمهى وجودى آفرينش اند ، مجموعاً علت تامه به حساب مىآيند . گر چه صفات و افعال هم بالاخره به ذات بر مىگردند .
در باب علت و معلول ، لحاظ سنخيت متجدد و ثابت ، ضرورى است . اگر علت ثابت باشد ، معلول هم لزوماً ثابت است . معلول متغير هم بايد از علت متغير ، صادر شود . هر گاه معلول متغير باشد ، تغير حالات ، گر چه بر شىء واحد وارد گردند ، باز با يكريگر مباينند . هر حالت ، داراى خصوصيت مباين با حالت ديگر است و تغير هم جمع دو حالت متضاد در طول زمان است ، نه آن كه حالات با هم جمع شود و سپس به تدريج بر شىء وارد گردند .
با اين فرض ، سؤال مىشود كه : حالت اول معلول آن علت بود ، ولى آيا حالت بعدى ، معلول همان علت است ؟ ! اين دو حالت با يكديگر تباين دارند و تباين در معلول ناشى از تباين در علت است .
اگر در علت تباين نباشد ، لازمهاش صدور ( كثير ) از ( واحد ) خواهد بود . معلول متغير داراى حالات مباين است و محال است كه حالات مباين ، علت واحد بسيط من جميع الجهات داشته باشند ، چون اگر آن علت ، علت براى حالت اول است ، پس با آن حالت هم سنخ است و چون حالت دوم مباين با حالت اول است ، پس با علت مباين خواهد بود ، زيرا : ( مباين المباين مباين ) .
جنبش ذاتى طبيعت (حركت جوهرى) (فارسى) — صفحة 180
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص١٨٠