ب - حركات گوناگون در مادهى عالم
حركات در مادهى عالم مختلفند . مادهى عمومى عالم در ضمن صور ، سهمى از حركت دارد و همين مادهى اوليه با صور بعدى ، ماده دوم و سوم و . . . را تشكيل مىدهند كه موضوع براى حركت تدريجى صور بعدى خواهند بود . از اين رو ، شايد بتوان گفت كه : به تعداد مواد ثانوى كه روى مادهى اولى وارد شده ، انواع حركتها به وجود مىآيد . مادهى اولى داراى يك نوع حركت مىباشد و همين مادهى اولى با صورت آن ، مادهى براى حركت بعدى است و چه بسا كه نوع آن حركت با نوع حركت قبلى فرق كند ، يا لااقل سرعت و بطأ آن تفاوت دارد . مىتوان گفت كه ( لا يتناهى ) خصوصيات حركت در عالم ماده است . تعبير قرآن چنين است : « يسبح لله ما فى السماوات و ما فى الأرض » .
كاربرد كلمهى ( يسبح ) ، يا حركت عبادتى تنزيهى است ، مانند قالتا اتينا طائعين ( فصلت / 11 ) و يا حركت علمى است . كلمهى ( يسبح ) ظهور در يك نوع حركت دارد . چه آن كه ( سبح ) از سباحت مشتق باشد يا نه ؟ و مىدانيم كه حركت هم مربوط به عالم ماده است . البته در چنين تعبيراتى ماده به معناى اعم مراد است كه شامل خود ماده و بعضى از ملائكه - كه قواى جهان مادهاند - مىشود .
آيهى مذكور به حركت عمومى اشاره دارد ، ولى علاوه بر حركت عمومى ، هر شىء دارى حركت خصوصى نيز هست . در بدن انسان ، مادهى اولى حركتى دارد و علاوه بر آن ، مادهى اولى با صور جمادى ، سپس با حالات نباتى و يا حالات حيوانى و يا قواى انسانى حركت جداگانه دارد . چه بسا ، هر صورتى كه اضافه مىشود ، باعث تندى
جنبش ذاتى طبيعت (حركت جوهرى) (فارسى) — صفحة 158
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص١٥٨