رسائل خود دارد . وى تنها در جلد سوم كتاب شريف ( اسفار ) ، يازده فصل در مورد زمان و امور ديگر متعلق به آن آورده است . « 1 » خلاصهاى از بحث ( زمان ) را كه مرحوم صدر المتألهين بدان پرداخته است ، متعرض مىشويم و اين بحث را به پايان مىبريم .
نقطه ، مبدأ و فاعل مسافت است ، و حركت توسطيه مبدأ و فاعل حركت قطعيه است و ( آن ) سيال ، مبدأ و فاعل زمان است . از حركت توسطيه كه كون تدريجى بين مبدأ و منتهى است حركت قطعيه و هيأت و مقادير آن پديد مىآيد كه جمله مقادير آن زمان است ، حركت به معناى قطع منطبق بر حركت توسطيه است ، و حركت توسطيه منطبق بر مسافات است .
وى در ادامهى بحث ، به اثبات حقيقت زمان پرداخته و آن را مقدار حركت دانسته ، و از طريق برهان طبيعيون و الهيون ، كيفيت استدلال آن را ذكر كرده است . « 2 »
حركت منشأ انتزاع زمان ؟
در باب زمان گفته شد كه : زمان مقدار حركت است . اينك بايد پرسيد : كدام حركت منشأ انتزاع زمان است ؟
مشهور فلاسفهى گذشته برآنند كه زمان منتزع از حركت فلك است و مقصود از فلك ، فلك اقصى است كه به اعتقاد آنها طبق هيئت بطلميوسى ، شبانه روز و فصول از آن به دست مىآيد . و نيز گفته شده كه فلك مزبور محدّد الجهات است و جهات و مكانها هم
هامش
( 1 ) - ر . ك : اسفار ، ج 3 ، ص 115 - 183
( 2 ) - همان ، ص 115 - 118