مقصود از ذكر اين نكات آن است كه پس از طرح مبحث حركت در جوهر ، و بحث از عامل اين حركت به اين نتيجه مىرسيم كه اعمال آدمى وسيلهى حركت جوهرى است . ذات فعلى ، عوض مىشود و طبق روايات ، باطن بعضى از افراد چون عقرب ، مار و . . . است . اين سخن ، همان حركت در جوهر است كه به وسيلهى اعمال آدمى تحولاتى صورت مىپذيرد و تبديل به صورت ديگر مىشود .
مجازات انسان الآن وجود دارد و جلوهاش در قيامت است . روز قيامت ، روزى است كه سريرههاى ثابتى كه در انسان است ، آشكار مىشود : « يوم تبلى السّرائر » . سراير ، مربوط به ذواتى است كه با اعمال براى آدمى ثابت مىماند و ديگر عوض نمىشود ( بر خلاف بعضى از كارها يا گناه كه بر اثر توبه و يا غفلت از ياد آن ، در قيامت آشكار نمىشود ) .
بعضى از عرفا روايتى را نقل كردند كه ما در اين جا آن را از « فتوحات مكيّه » محى الدين عربى نقل مىكنيم : « در قيامت شخصى را مىآورند . خداوند به او مىفرمايد : چرا فلان عمل زشت را انجام دادى ؟ او مىگويد : خدايا ! چنين كارى را نكردم . خدا به فرشتگان دستور مىدهد تا او را به بهشت ببرند . بعضى از فرشتگان مىگويند :
خدايا ! تو كه مىدانى وى آن كار را انجام داده است . خداوند مىفرمايد : من خجالت كشيدم كه به بندهام نسبت دروغ دهم » ! ! ! اين روايت - با آن كه سندى را برايش نيافتيم - خيلى عجيب است . اين روايت با مفاهيم بعضى از روايات ديگر سازگار است . مثلًا در مناجات شعبانيه مىخوانيم :
« . . . الهى قد احسنت إذ لم تظهرها لأحد من عبادك الصالحين فلا
جنبش ذاتى طبيعت (حركت جوهرى) (فارسى) — صفحة 129
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص١٢٩