متحركيت خود حركت ! و گرنه تسلسل در حركات بىنهايت لازم مىآيد . . . » . « 1 »
پس با اين بيان روشن مىشود كه به عقيدهى صدرالمتألهين ، خروج تدريجى از قوه به فعل ارتباطى به حركت ندارد . مفهوم خروج تدريجى ، از ذات خارجى ، يعنى متحرك اخذ شده نه از حركت ؛ اگر اين مفهوم از حركت اخذ شده باشد ، لازم مىآيد كه حركت ، خروج تدريجى از قوه به فعل پيدا كند و به عبارت ديگر : حركت ، حركت پيدا كند كه نادرست است . اگر حركت عبارت باشد از متحركيتِ خودِ حركت ، لازمهاش تسلسل است ؛ زيرا حركت - طبق فرض - يعنى خروج اين حركت ، و آن حركت نيز حركت دارد و همين طور تا بىنهايت .
مرحوم صدرا در ادامهى مطالب به تلخيص و جمع بندى مىپردازد كه ما پس از نقل ، در بررسى آن به بعضى از نكات اشاره مىكنيم .
محل حركت ( يعنى معروض تغيّر و تجدّد ) چيست ؟
محل و معروض حركت يا امر ثابت الذات ( يعنى مجرد ، يعنى شىء متساوى النّسبة به اجزاى زمان ) است ، مثل مجردات كه گذشته و حال نسبت به آنها مساوى است .
لا مكانى كاندر آن نور خداست * ماضى و مستقبل و حالش كجاست
معروض حركت يا شىء مجرد است يا امر متغيّر و يا آن كه نه
هامش
( 1 ) - اسفار ، ج 7 ، ص 284 - 285