فرض ، بين صور تضادّ است ؛ چون دو صورت ، دو امر وجودى اند كه بين آن دو ، نهايت اختلاف ممكن است و از پى هم بر محل واحد وارد مىشوند . » « 1 »
ملاحظه و بررسى
طبق نظر مرحوم صدرالمتألهين و استاد علامهى طباطبايى در جواهر تضاد نيست ؛ زيرا بين يك جوهر و جوهر ديگر « غاية الخلاف » وجود ندارد و شرط تضاد هم وجود غاية الخلاف بين دو چيز مىباشد .
مقصود از غاية الخلاف در دو جوهر اين است كه بين آن دو ، اختلاف بالاترى تصور نشود . و بديهى است كه ما نمىتوانيم غاية الخلاف بين دو موجود را به دست آوريم . گرچه ممكن است موجودى با موجود ديگرى فاصلههايى داشته باشد . اما غاية الخلاف بين آنها نخواهد بود . ابن سينا براى تضاد به آب و آتش مثال زد . به نظر وى چون طبيعت آب ، سرد و طبع آتش گرم است ، بين آنها غاية الخلاف هست . اگر بخواهيم چنين مثالى را مطرح كنيم ، ممكن است گفته شود : شايد چيز ديگرى وجود داشته باشد كه از آتش گرمتر و چيزى هم از آب سردتر باشد .
هامش
( 1 ) - اسفار ، ج 3 ، ص 107 . ناگفته نماند كه مرحوم صدرا ضمناً خود به رفع اشكال مىپردازد كه ما پيش از اين ، در ابتداى مباحث حركت به آن اشاره كرديم . ( اسفار ، ج 3 ، فصل 28 ، صص 113 - 108 )