تحليل و بررسى اشكال « حركت در حركت »
يكى از شبهات در باب پذيرش حركت جوهرى ، مسألهى حركت در حركت است . مىگويند : لازمهى پذيرش حركت جوهرى اين است كه « حركت در عوارض » عبارت باشد از « حركت بر حركت » يا « حركت در حركت » . در اين صورت آيا مىتوان به آن ملتزم شد ؟
اين كه برخى از فلاسفه ، در « متى » و « فعل » و « انفعال » حركت را نپذيرفتند ، به دليل همين لوازم بود . مىگويند : « متى » و « زمان » ، خود حركت هستند و پذيرش حركت در مقولهى متى به معناى تدريج در تدريج است . و يا وقوع حركت در فعل ( / تأثير تدريجى ) و انفعال ( / تأثّر تدريجى ) به معناى تدريج در تدريج است ، و تدريج در تدريج هم درست نيست ؛ چون حركت يعنى اين كه در هر لحظه فرد جديدى پيدا شود ، مثل نقل مكان از مكانى به مكان ديگر . اگر امور تدريجى بخواهند داراى حركت تدريجى باشند ، فردى از آن بيرون نخواهد رفت تا فرد ديگر توسط حركت جاى آن را بگيرد . پس تدريج در تدريج مساوى با عدم خروج است . در مثال عينى و تجربى مىتوان به حركت زمين اشاره كرد . حركت زمين از غرب به شرق است ؛ اگر چيزى به همان سرعت در همان مسير راه برود ، نتيجهاش اين است كه هيچ گاه از محلى كه در آن بود ، جدا نشود . مثال ديگر ، پلههاى برقى است كه تدريجاً جا به جا مىشوند و دائماً از بالا به طرف پايين در حركتند . اگر كسى بخواهد به تدريج به طرف بالا حركت كند ، نمىتواند از جاى خود بالاتر رود ، چون دو حركت تدريجى در برابر يك ديگر قرار گرفتهاند .
مرحوم صدرالمتألهين با اشاره به اين شبهه ، مطالبى را در بحث