پس ذات با همان حدّ ابهامى - ماده با صورت مبهمه - بقا دارد و وجود آن وجود واحد است . به عبارت ديگر : ذات ، وجودى واحد است گرچه ذات ماهوى تغيير كرده است .
صدرالمتألهين در پاسخ اشكال دوم همچنين فرمود : اين اشكال نادرست است ؛ چون انواع مزبور وجود بالفعل ندارند . « وجود » اصيل است و ماهيت اعتبارى . وجود واحد و متصل است ، اما از هر درجهاى ماهيتى را انتزاع مىكنيم « 1 » ( البته آن امر انتزاعى ، تحقق مستقل خارجى ندارد ) .
ابن سينا خود در پاسخ اشكال ديگرى تصريح كرده است كه مادّه با « صورة مّا » كافى است . اشكالى بر ابن سينا شده است كه : اگر ابن سينا حركت در جوهر را نپذيرد ، نمىتواند مسأله « كون و فساد » را هم معتقد شود ؛ چون در صورتى مىپذيريم كه با فساد يك صورت ، صورت ديگرى جاى آن را پر كند ، كه ديگرى چيز تازهاى و وجود مستقل جديدى نباشد با اين كه صور عالم طبيعت مباين يكديگرند .
ابن سينا در حل اشكال مذكور ، بقاء مادّه با « صورة مّا » را پذيرفته و معتقد شده كه گرچه صور مباين هستند ولى ماده واحده باقى است و چون ماده بدون صورت تحقق ندارد ، گفته است ماده با صورة مّا يعنى صورت مبهمه ، ملاك بقاء يك شىء است و در صور مباينه و مختلفه حركت انجام مىشود .
ابن سينا راه حلّ ديگرى را هم مطرح كرده و گفته است كه : يك جهت ديگرى براى حفظ وحدت ، تحقق داشته و كافى است و آن
هامش
( 1 ) - اسفار ، ج 3 ، ص 84