3 - حركت در حركت
حركت جوهرى ، حركت در حركت را در پى دارد ؛ چون اگر جوهر حركت كرد و حركت ديگرى چون حركت در عوارض ، بر آن وارد شد ، در حقيقت حركت در حركت به وجود آمده كه امرى محال است .
اينها را در آينده پاسخ خواهيم داد .
اشكال شيخ الرئيس بر حركت جوهرى
يكى از اشكالهايى كه شيخ الرئيس براى نفى حركت جوهرى آورده است چنين است : بنابر حركت در جوهر ، جوهر داراى بقا نيست و در نتيجه متحركى وجود ندارد و هرگاه متحركى نباشد چه چيزى حركت مىكند ؟ !
در توضيح اين مطلب گفته است : « اگر حركتى در جوهر شد و زيادت و نقص و شدت و ضعفى در آن راه داشته باشد ، هنگام حركت ، يا آن ذات ( يا ماهيت و نوع ) پيشين بقا دارد و يا از بين مىرود . اگر ذات پيشين ثابت باشد ، پس ذات صورت جوهرى تغيير نكرده است ، بلكه تغيير در عارض به وجود آمده و اين ، تحول است نه تكوّن . ( بديهى است كه مقصود از تحوّل ، حركت در عوارض و مراد از تكوّن حركت در ذات است ) . اگر همراه اين حركت و اشتداد ، جوهر ، بقا نداشته باشد ، پس اشتداد ، جوهر ديگرى را به وجود آورده است - پس جوهر پيشين از بين رفته است - و بنابراين در هر لحظه كه اشتداد فرض شود ، جوهر ديگر به وجود مىآيد و حركت جوهر و ذات پيشين نخواهد بود .