عواملى خاص تأخير افتد ولى اصل وضع مادّه قانون به خواست مردم نبوده و در اظهار عقيده صراحت كامل داشته است .
اسلام با تجارت شراب و شرابخوارى مخالفت ورزيد با اينكه تجارت شراب از تجارت برده رائجتر بود ، شراب از لوازم زندگى بزرگ و كوچك بود و همچون ضروريّات زندگى مورد توجّه بود ، و گرچه قرآن نتوانست از همان اوّل به طور صريح تحريم كند ولى تدريجا حكم اساسى را بيان داشت و مردم را نهى فرمود !
اسلام با اصل شرك و بتپرستى آنچنان مخالفت ورزيد كه حتّى مجسّمهسازى كه نمونهء آن بود تحريم فرمود ! آن وقت چگونه از تحريم بردگى عاجز بود ؟ !
به علاوه از ديد حقوقى و اجتماعى و روانى ملاحظه كرديم كه بردگى به صورت صحيح بهترين برنامه دربارهء اسراى جنگى است .
البته بايد صريحا بگويم : آنچه كه گفتم روى درك خود از اين مسئله است ، و نمىتوانم بگويم قطعا نظر اسلام تنها روى همين جهات و خصوصيّات بوده است .
اسلام به حدّى در وضع قانون سطح عالى دارد كه ادعّاء درك كامل آن از كوتاهى درك است .
ولى مىتوانم بگويم كه به احتمال قوى نظر اسلام روى همين جهات بوده است .
س : اينجا كه سخن به پايان مىرسد مايليم دربارهء دو مطلب توضيح
نگاهى به بردگى (فارسى) — صفحة 145
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص١٤٥