اصحابش در فشار بودند .
ممكن است خود افرادى كه مسلمان شدند از پيش بردگانى داشتهاند ولى قانون به عقب نگاه نمىكند . آيهء تحريم ربا هم كه نازل شد گذشته را عفو نمود گرچه ظلم بوده و به ناحق گرفته مىشده است ، ولى قانون اگر بخواهد به عقب برگردد هرج و مرج در اجتماع مىشود ، و شايد بتوانيم از آيهء قرآن : « عفى اللّه عما سلف » خداوند از گذشته عفو نمود - كه در مورد ربا نازل شده است يك معناى عمومى بفهميم .
و نيز الزام به رفع يد از اموال گذشته حكومت اسلام را در نطفه متزلزل مىكرد و مخالفتها تشديد مىشد . ولى اسلام با دستورات اخلاقى خود بردگان پيش را نيز به مقدار زيادى آزاد نموده است ، و ميزان هم واقع عمل است و نتيجهء دستور نه طرز بيان !
س : بعضى معتقدند اسلام با هرنوع بردگى مخالف است ، و اگر آزادى را جبرى و الزامى ندانسته روى عدم قدرت بوده است . اسلام نمىتوانسته با بردگى كه يكى از تجارتهاى عمدهء عربستان بوده مخالفت ورزد و آن را از ريشه برافكند ، و به اين جهت تنها به دستورهاى خاصّى قناعت نموده كه عملا بردگان را به طور قابل ملاحظه آزاد مىسازد .
ج : اين عقيده - گرچه به وسيله برخى بزرگان از شيعه و سنى گفته شده است - به نظر درست نمىرسد ، اسلام اهل مجامله نبود و عقيدهء خود را در قانون بيان مىكرده است ، ممكن است اجراء قانون ، روى
نگاهى به بردگى (فارسى) — صفحة 144
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص١٤٤