و گاهى هم ، همه هستى را به صورت يك « خيال » مىبينند : « ألعالم كلّه خيال في خيال » .
پر واضح است كه منظور از « خيال بودن جهان » سوفسطىگرى و نفى واقعيت و هيچ انگارى و در نتيجه دعوت به بىبند و بارى نيست ، بلكه مقصود آن است كه جهان هستى در صورت قطع ارتباط با خدا در ورطه نيستى فرو مىافتد و هيچ مىشود و چنانچه اين ارتباط پاى در ميان نهد ، « موجود » به « وجود » راه مىيابد و « هستى » را تجربه مىكند . خيال هر چند خيال است ، ولى همچون آيينه ، تصاويرى واقعى و تركيبى از جهان پيشاروى ما مىگذارد . به گفتهء استاد بزگوارم ، امام خمينى ( ره ) جملهء « العالم كله خيال فى خيال » كلام احرار و آزاد مردان است .
على عليه السّلام ويژگى مرآتيت و آيينگى موجودات را اين چنين به ترسيم در مىآورد : « ما رأيت شيئا الّا و رأيت اللّه قبله و بعده و معه » . « 1 » و قرآن كريم نيز ، جهان هستى را آيات خدا مىداند :
« انّ فى السّموات و الارض لآيات للمؤمنين * و فى خلقكم و ما يبثّ من دابّة آيات لقوم يؤقنون * و اختلاف الليل و النّهار و ما انزل الله من السّماء من رزق فاحيا به الارض بعد موتها و تصريف الرياح آيات لقوم يعقلون * تلك آيات اللّه نتلوها عليك بالحق فباىّ حديث بعد اللّه و آيته يومنون » « 2 » ؛
هامش
( 1 ) . « هرچه ديدم ، قبل و بعد و همراهش ، خداى را ديدم » ، شرح الأسماء الحسنى ، ملا هادى سبزوارى ، ج 1 ، ص 189 .
( 2 ) . سوره جاثيه ، آيات 6 - 3 .