حضرت با « يتبيّغ » ( به هيجان مىآورد ) « 1 » به نكتهء مهمى اشاره فرموده كه هر چيزى تا حد معينى فشار را تحمل مىكند ؛ يعنى همان حد معتدل و طبيعى . اگر از حد گذشت موجب طغيان مىشود ، مثلًا گردش خون در رگهاى بدن حد معين و معتدلى از فشار را دارد كه مايهء زندگى و نشاط در بدن است . اگر فشار از آن اندازه معين گذشت موجب مرگ خواهد شد . به همين ترتيب خواستهها و نيازها بر افراد جامعه فشار مىآورد . اگر آن نيازها با داد و قسط بر طرف شد جامعه در آسايش و اعتدال زندگى خواهد كرد و گرنه سرانجام به هيجان و انفجار منجر خواهد شد .
در هر فردى نيازهاى طبيعى ، مانند خوراك و پوشاك و مسكن و همسر موجود است .
اگر اين ضرورتها عادلانه از مواهب طبيعى و خدادادى برخوردار شد ، هيجانها خاموش خواهد شد و گرنه به صورت عقدهء متراكم و به سان آتش زير خاكستر در آمده و در هر فردى دير يا زود بسته به توان وى - منفجر مىگردد . اگر افرادى ناتوان بودند آن عقدهها به صورت بدگويى و غيبت جلوه مىكند ؛ چنان كه مىبينيم مولا عليه السلام در كلمات قصار ، ريشهء بدگويى را ناتوانى معرفى مىفرمايد :
الغيبةُ جُهدُ العاجِز ؛
همهء توان عاجز در بدگويى اوست . اگر جرأت بيشترى داشت دست به جنايت زده و تا حدى فشار داخلى را با اقدام به جنايت تسكين مىداد . اگر با سياست و تدبير و توأم با شيطنت بود با استفاده از اين عقدهها دست به انقلاب عمومى زده و دمار از روزگار خوش گذرانها كه جز به آسايش خود و اطرافيان خود نمىانديشند در مىآورد . اين است تفسير فرمايش مولاى متقيان كه مىفرمايد : « نياز فقير او را به هيجان واندارد » .
روى همين انگيزه است كه مولا عليه السلام در نهج البلاغه در نامهاى به فرمان دارش در بصره چنين مىنويسد :
و لو شِئتُ لَاهتديتُ الطريقَ إلى مصفّى هذا العسِل ، ولبابَ هذا القمحِ ، و لكن هَيهات أن يقودَني جشعي إلى تخيُّرِ الأطعمةِ أن يغلَبني هواي ، و لعلّ بالحجازِ
هامش
( 1 ) . در حديث وارد شده : عليكم بالحجامة [ حتى ] لايتبيّغ الدّمُ بأِحدِكم فَيقتله ؛ حجامت را ترك ننماييد تا خون شمابه هيجان نيامده و شما را نكشد . ( صراح اللغة ) .