كشور خويش اكتفا نمايند و روابط اقتصادى با كشورهاى اسلامى ديگر برقرار نسازند مسلماً بنيان اقتصادى آنان متزلزل شده و از بين مىرود و شهرها در اثر انحطاط اقتصادى رو به ويرانى نهاده و سرمايهها نابود مىگردد . اثر مهم فرهنگى و حياتى ديگرِ آن ، بازديد و شناخت آثار پيامبر عظيمالشأن اسلام صلى الله عليه و آله و يادآورى سرگذشت آن حضرت و شناخت اخبار وى است تا آن آثار از خاطرهها فراموش نگردد . اگر در حج ارتباط مردم كشورهاى اسلامى با يكديگر صورت نگيرد و از اوضاع هم مطلع نشوند ، به كلى در غفلت مانده و مورد تاخت و تاز و هجوم ملل بزرگ قرار مىگيرند و سرانجام شهرها و سرمايهها به نابودى كشيده شده و از اخبار يكديگر منقطع شده ، در تاريكى بىخبرى به سر مىبرند ، اين است علت حج .
با سيرى اجمالى در مراسم حج كه هم اكنون مسلمانان آن را به جا مىآورند مىبينيم خبرى از اين مسائل حياتى و سازنده و تحرك بخش نيست و مردم فقط به يك بُعد حج كه انجام اعمال خاص است توجه دارند . واقعاً جاى بسى تأسف است ، با اين كه در اين عصر مسافرت سهل گشته و سالانه ميليونها مسلمان در آنجا گردهم مىآيند ولى از اين تعاليم حيات بخش سخنى به ميان نمىآيد . جمعيت زياد است اما ميان تهى . به فرمودهء قرآنكه دربارهء قوم بنىاسرائيل مىفرمايد :
« تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذ لِك بِأَ نَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ » ؛ « 1 »
در ظاهر انسان مىپندارد كه امتى متحد و پرتوان هستند ولى چنين نيست ؛ زيرا فكرها و قلبهايشان پراكنده است و با همديگر يكدل و يك رنگ نيستند ؛ چه اين كه ملتى بىخردند .
عدالت موجب برابرى قلبها
متن : و العدل تَنسيقاً لِلْقلوبِ ؛ خداى متعال عدل و دادگسترى را سبب برابرى قلبها قرار داد .
هامش
( 1 ) . حشر ( 59 ) آيهء 14 .