شرح : اين جمله و دو جملهء بعد مكمل يكديگرند و به دو ركن عظيم اختلافات جوامع بشرى اشاره دارند . ريشهء اختلاف در جامعهء انسانى بر محور دو موضوع دور مىزند .
الف ) نابرابرى در توزيع ثروت و موهبتهاى الهى كه براى عموم بشر آفريده شده و بايد همه از آن به صورت عادلانه بهرهمند شوند ، اين فراز ، به اين امر اشاره دارد .
ب ) اختلاف در عقايد و عدم اقناع در جواب كه فراز بعدى به آن اشاره مىكند :
إِطاعتنا نظاماً لِلملةِ . . . .
اگر اين دو مسئلهء اساسى در جامعهء بشر حل شود جامعه يك پارچگى خود را حفظ نموده و رشد واقعى و تكامل خود را ادامه خواهد داد .
شرح جمله : اگر با دقت بيشتر رويدادهاى جنايى مانند سرقت ، قتل ، بىحرمتى و تجاوز به ناموس و راهزنى و بلكه ريشهء انقلابهاى خونين را در تاريخ بررسى كنيم ، مىبينيم منشأ اصلى ، فقدان عدالت و وجود نابرابرىها به ويژه در مسئلهء ثروت است كه به عدهء محدودى اختصاص دارد و اكثر مردم از آن محروم مىباشند . به عبارت ديگر منشأ طغيان اكثر مردم همان خواستههاى درونى است كه بارها خواستهء خود را از باطن جانش اعلام نموده و فشارها را تحمل كرده و چون فرياد رسى نيافته قهراً به صورت انحرافى جلوه كرده است ؛ زيرا غرايز و احتياجات مادى بشر حتماً بايد از راه مشروع اشباع شود و گرنه مسلماً به صورت انحرافى نمودار مىشود . نيز مسلم است اكثر افراد بشر بر اساس فطرت اوّليه اگر خواستهها و غرايز مادى و بدنى شان عادلانه تأمين شود اينطور نيست كه باز دست به جنايت و خيانت بزنند .
مولاى متقيان عليه السلام در جواب كسى كه عرض مىكند چرا شما وسعت در لباس و خوراك را براى خودتان روا نمىداريد ، مىفرمايد :
إِنَّ اللّهَ فَرضَ على أئمّةِ العدولِ أَن يُقدّروا أَنفسَهُم بِضَعَفَةِ الناسِ كى لايتبيّغَ بالفقيرِ فقره ؛ « 1 »
خداوند بر رهبران دادگستر واجب كرده است بر خود سخت بگيرند تا نياز تهى دستان ، آنان را به هيجان و شورش واندارد .
هامش
( 1 ) . نهج البلاغه ، عبده ، ص 400 .