در اين آيه مىبينيم كه فرعون يقين داشته است كه معجزات موسى بن عمران سحر نيست ؛ ولى باز مىبينيم به گروه خود مىگويد : « إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ » ؛ « 1 » به راستى كه موسى ساحر دانايى است .
در آيهء ديگرى مىفرمايد :
« وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوّاً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ المُفْسِدِينَ » ؛ « 2 »
آنان آيات خدا را انكار كردند در حالى كه در باطن و قلبشان به آن يقين داشتند . اين انكار جز ستم و برترىطلبى انگيزهء ديگرى نداشت . خوب بنگر كه سرانجامِ مفسدين چگونه شد ؟
از اين آيات به خوبى روشن مىشود كه تنها اعتراف قلبى در ايمان كفايت نمىكند و بايد با آن ، اعتراف زبانى همراه باشد . اگر ملاك ايمان فقط همان اعتراف قلبى باشد بايد پذيرفت كه فرعون ايمان داشته است ؛ زيرا آيات فوق ايمان قلبى فرعون را ثابت مىكند .
پس به ناچار بايد گفت : ايمان حالت اذعان و تصديق و اعتراف مقرون به يقين است .
نكتهء ديگر در سخنان صدرالمتألهين اين بود كه ظاهر بينان مىگويند : معرفة الله مقدمهء احوال ، و احوال مقدمهء اعمال است . مطلب درست به عكس است . همهء آنها مقدمهء معرفة الله است .
گرچه اين مطلب - كه همهء اعمال مقدمهء معرفة الله است - درست است ؛ ولى اين موجب نمىشود كه ملاك از واجبات نفسى بر طرف شود چنان كه از گفتار صدرالمتألهين قدس سره معلوم مىشود كه اعمال را صرفاً مقدمهء احوال و آن را مقدمهء نيل به معرفة الله مىداند ؛ بلكه خود اعمال در عين اين كه زمينهء رشد حال و صفاى قلب است ، واجد ملاك تقرّب و موجب ثواب و در صورت مخالفت موجب عقاب هم هست . اين موضوع از آيات بسيارى كه ثواب و مطلوبيت را نتيجهء خودِ عمل صالح مقرون به ايمان مىداند استفاده مىشود و يكى از آن آيات آيهء زير است .
هامش
( 1 ) . شعراء ( 26 ) آيهء 34 .
( 2 ) . نمل ( 16 ) آيهء 14 .