متن : فَأنارَاللهُ بمحمد صلى الله عليه و آله ظُلَمَهَا .
شرح : خداوند متعال به وسيله مجاهدت حضرت محمد صلى الله عليه و آله ظلمتهاى كفرو شرك و جهل را با نور برهان روشن ساخت ؛ يعنى در سايهء دلايل و براهين رسول اكرم صلى الله عليه و آله اساس تفكر عبادت شركآميز و عبادت بتها و كفر درهم ريخت و حقانيت اسلام ثابت شد و بطلان اديان ديگر روشن گشت و مقصود از روشن شدن ، روشنايى به وسيلهء دليل و برهان است نه از بين رفتن اديان باطل .
يكى از مهمترين امتيازات دعوت حجتهاى الهى همراه بودن آن با دلايل فطرى و عقلى است . برهانها در عين سادگى چنان قاطع است كه موجب بهت منكرمى شود و عدم تسليم در مقابل آن جز عناد و لجاج انگيزهء ديگرى ندارد . خداى متعال پس از نقل گفتوگوى ابراهيم عليه السلام با ستارهپرستان مىفرمايد :
« وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشآءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ » ؛ « 1 »
آن استدلال حجت ماست كه به ابراهيم داديم تا با قوم خويش استدلال و احتجاج كند .
اينگونه استدلالى بلند پايگى است و ما آنكه را بخواهيم رفعت مىبخشيم ؛ چه اين كه پروردگار تو حكيم و بسيار داناست .
نظر صدر المتألهين دربارهء ميزانهاى انبيا
صدرالمتألهين در اثبات اين كه انبيا عليهم السلام داراى ميزان بودهاند و آن ميزان عقلى است ، به تفصيل سخن گفته و استدلالهاى منطقى را در قرآن نشان مىدهد . ما مضمون آن را در اين جا مىآوريم :
ملاصدرا مىگويد : ميزانهايى كه در قرآن به كار رفته سه قسم مىباشد : ميزان تعادل ، ميزان تلازم ، ميزان تعاند .
هامش
( 1 ) . انعام ( 6 ) آيهء 83 .