خدا ثابت است و اين تغيرات و تجددات نسبت به همديگر است . بنابراين ، ازل چيزى است قديم ، و حوادث و همهء زمانها و آنچه خارج از آن است را قرار گرفته و مانند زمان نيست كه محصور و در تنگنا باشد و جزئى از آن مقدم و جزئى ديگر مؤخر باشد .
چنان كه صورتهاى ذهنى انسان اگر چه در آيندهء دور باشد فعلًا موجود است و زمان و مكان را درنورديده نمىتوان گفت : در چه زمان و در چه مكان فعلًا آن موجود است .
وقتى كه در خارج موجود گرديد ، موجود خارجى مىشود و چون قيد خارج برداشته شد وجودِ همان موجود ، به وجود شامخ است .
همچنين ازل عبارت است از آنچه بر زمان سبقت دارد اما نه با زمان . ميان خداى متعال و عالم ، بُعد و فاصلهء معينى نيست ؛ زيرا اگر آن بُعد ، موجود است ميان خدا و عالم واقع نمىشود ، بلكه از عالم است و نمىتوان با زمان جهان را به خدا نسبت داد ؛ زيرا چه زمانِ قبل و چه زمانِ حال ، در حق متعال منتفى است . بنابراين سؤال از زمان خلقت عالم درست نيست ؛ زيرا مثل اين است كه بپرسيم خدا در چه زمانى و كى پديد آمده ؟
چه اينكه اين سؤال از زمان است و قبل از عالم زمانى نيست .
بنابراين به قول بعضى از حكماى محقق :
فَليسَ إلّاوجود بحت خالصٍ ليسَ مِن العدمِ و هُو وجودُ الحقِّ ، و وجودٌ من العدمِ وَ هو وجودُ العالمِ ، فَالعالمُ حادثٌ في غيرِ زمانٍ ؛
بنابراين ، خداوند جز وجودِ خالص ، چيزى نيست . نه اين كه از نيست پديد آمده باشد ، و آن وجود حق است و وجودى داريم كه از نيستى پديد آمده و آن وجود عالم و جهان خلقت است . بنابراين جهان ، حادث در غير ظرف زمان است .
ارادهء خدا
متن : و ذَرَأها بِمشيَّتِهِ ؛ همهء موجودات را در محل و زمان مخصوص خود به نحو اختراع با ارادهء خويش ، خلق و پراكنده ساخت .
شرح : حكما معترض مشيت و اراده در ذات احديت شدهاند براى به دست