آنان كه دين ( همه جانبه ) را پراكنده ساختند ( يكى فقط به تفكرِ صرف ، بدون توجه به اوضاع جامعهء خويش و ديگرى به گوشهگيرى و زهد و دور از اجتماع ، ديگرى براى حفظ احكام بدون توجه به قوه مجريه و . . . پرداختهاند ) شما اى پيامبر ! از گروه آنان نيستى و برگشت آنان به سوى خداست تا آنان را به خطاى آنچه عمل مىكردند آگاه سازد .
آرى همين ، جداكردنها روزگار مسلمانها را به اين تيرگى كشاند .
شهادت به وحدانيت
متن : أشهدُ أن لاإلهَ إلّااللهُ وحدَهُ لا شريك له ؛
شرح : عقيده به صانع و جهان و اين كه او آفريدگار يكتا است از قديمىترين مسائلى است كه فكر بشر را به خود معطوف ساخته ؛ چه اين كه هماهنگ فطرت اصلى بوده است . تا آنجا كه اگر در بت پرستى كه بر اساس شرك بنا شده ژرف نگرى كنيم خواهيم ديد كه همان نيز مبناى توحيدى دارد و از مسير اصلى خود منحرف شده ، زيرا همان خدايانى كه بشر بعداً به آنها اصالت و استقلال داده قبلًا به عنوان شفاعت كننده بودهاند .
چنانكه از آيهء : « ما نَعْبُدُهُمْ إِلّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى » ؛ « 1 » استفاده مىشود . فطرت اصلى اگر چه به يگانگى خدا كه در عظمت و كبريايى ذاتى و صفتى ، نامحدود است ، شهادت مىدهد ، اما انس و خوى آدمى به وحدت عددى و گرفتارى صاحبان ديانت يا بتپرستان و مشركان منشأ عقيده به وحدت عددى در ذات احديت گرديده و حكم فطرت اصلى متروك و مهجور مانده است . تا جايى كه در آثار فلاسفهء باستان از مصر و يونان و اسكندريه جز وحدت عددى مشهود نيست و مانند شيخ الرئيس ابوعلى سينا نيز در كتاب شفا وحدت عددى را گفته و اين عقيده تا جايى كه اطلاع داريم تا حدود هزار سال هجرى در ميان فيلسوفان و متكلّمان اسلام شايع بوده و با اين كه استدلالهاى فلاسفه و به ويژه متكلّمان از قرآن گرفته شده ، با اين همه ، جز وحدت عددى ديده نمىشود .
هامش
( 1 ) . زمر ( 39 ) آيهء 3 .