نه مىتوان سررشته را پيدا نمود . خلاصه سردرگمى است و براى تهييج افكار و سر تكان دادن پاى منقل افيون به درد مىخورد . و نتيجهء مثبت از اين فكر با اين زاويهء ديد معرفى نشده است . اينك به اين آيات دقت كنيم .
« إِنَّ فِى خَلْقِ السَّمواتِ وَالأَرضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِى الأَلْبابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السَّمواتِ وَالأَرضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النّارِ * رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ * رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِى لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الأَبْرارِ * رَبَّنا وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ القِيامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ المِيعادَ * فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ انّى لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِى سَبِيلِى وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِها الأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ » . « 1 »
يكى از ابعاد اسلام تفكر است كه مىفرمايد :
در خلقت آسمانها و زمين و جريان شبانه روز با نظم و ترتيب دقيق شگفتانگيز نشانه بزرگى از قدرت و عظمت براى انديشمندان و خردمندان است . آن خردمندانى كه همواره در همه حال به ياد خدا هستند .
علاوه بر ذكر و ياد خدا ، خداى متعال را در همهء احوال ، در نشست و برخاست و آرميدن فراموش نمىكنند و پيوسته به ياد الله هستند ؛ چه اينكه براى انسان داراى شعور ، فقط با زبان يادكردن كه با انديشه و تفكر همراه نباشد ارزشى ندارد . لذا به بُعد ذكر ، فكر و انديشه را اضافه نموده است :
پروردگارا ! اين دستگاه را بيهوده نيافريدى و از كار عبث منزهى ( و اگر هدف خلقت زندگى چند روزهء مشقت بار باشد در كار تو عبث لازم مىآيد . ليكن از عبث منزهى ، پس روز قيامتى
هامش
( 1 ) . آل عمران ( 3 ) آيات 191 - 195 .