همين كار به تدريج به مرحلهء پرستش مىرسيد . اين جهات سبب شد در ملت عرب جاهليت قبل از اسلام بت پرستى به صورتهاى مختلف شايع گردد . تعدادى از بتها معروفتر از ديگر بتها بود كه عبارت بودند از : هبل ، اساف ، نائله ، لات ، عزى ، مناة ، ودّ ، سواع ، يغوث ، يعوق و نسر . قرآن اين پنج بت اخير را به قوم نوح نسبت مىدهد .
در كافى از امام صادق عليه السلام روايت شده كه فرمود : يغوث در برابر درب كعبه جاى داشت . يعوق در طرف راست و نسر در سمت چپ .
در روايت ديگر وارد شده كه اساف و نائله بر فراز كوه صفا و مروه بود . در تفسير علي بن ابراهيم قمى وارد شده كه ودّ متعلق به كلب ؛ سواع ، بت قبيله هذيل ، يغوث براى قبيله مراد ؛ يعوق براى همدان و نسر متعلق به قبيله حصين بود . با اين همه يادگارهايى از سنت ابراهيم عليه السلام وجود داشت . مانند ختنه و زيارت حج ؛ اما آميخته به رسوم بتپرستى مانند ماليدن بدن به دور كعبه و طواف عريان . لبّيك گفتن تا حدى شبيه دستور اسلام معمول بود . اين بود خلاصهاى از اوضاع جاهليت .
توحيد ، زيربناى اسلام و قرآن
معناى اعتقاد به توحيد و ساير اعتقادات چيست ؟ واضح است كه فكر و نيت ، حكومت و سلطنت كامل بر اعمال آدمى دارد و تا نيت و فكر عوض نشود عمل دگرگون نخواهد شد .
انَّما الاعمال بالنّيات
به همين حقيقت اشاره دارد . ازاينرو در دين ، واجبات اعتقادىاى هست كه بايد از راه دليلى كه اصل آن در فطرت است به آنها پى برد . در قرآن كريم و روايات ائمه عليهم السلام هم دلايلى بر اصل تحكيم درك فطرى ذكر شده . در راه سعادت نخست بايد فكر و اعتقاد را عوض كرد تا در نتيجه عمل اصلاح گردد . « كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ » ؛ « 1 » هر كس در گرو آنچه عمل كرده مىباشد جز از راه اصلاح فكر راهى براى اصلاح عمل نيست ؛ چون نيت و فكر فرمانرواى بدن است .
از اين جا سرّ اين كه مسلمان بايد قبل از عمل ، در باطن و ضمير خود به چند اصل
هامش
( 1 ) . مدّثر ( 74 ) آيهء 38 .