شرح
1 - اگر ابتدا عام و سپس خاص - قبل از حضور وقت عمل - وارد شود « 1 » ، آن « خاص » بين نسخ و تخصيص ، مردّد است و ثمرهاش اين است كه :
الف : اگر « خاص » عنوان مخصصيت داشته باشد ، معلوم مىشود كه فرضا زيد از ابتدا تحت عام و « اكرم العلماء » نبوده زيرا خاص ، داراى عنوان مبيّنيّت هست و مىگويد از ابتدا « زيد » مراد جدّى مولا نبوده .
ب : اگر « خاص » عنوان ناسخيّت داشته باشد ، معنايش اين است كه فرضا زيد تاكنون « صورتا » واجب الاكرام بوده امّا از اكنون « 2 » وجوب اكرامش مرتفع و منتفى مىشود .
2 - اگر ابتدا خاص و سپس عامى وارد شد ، مثلا ابتدا مولا فرموده : « لا تكرم زيدا العالم » سپس گفته « اكرم العلماء » ، در اين صورت ، امر ، دائر بين اين است كه : خاصّ قبلى ، مخصّص عام باشد يا اينكه عامّ بعدى ، ناسخ خاصّ قبلى باشد يعنى : عنوان مخصّصيّت و ناسخيّت در هر دو طرف ، مطرح است به عبارت ديگر : اگر عنوان مخصّصيّت ، مطرح باشد ، مربوط به « لا تكرم زيدا » است و اگر عنوان ناسخيّت مطرح باشد ، مربوط به عام است - چون عام از خاص ، متأخّر است .
ثمرهء بين نسخ و تخصيص هم اين است كه : اگر خاص ، مخصّص « اكرم العلماء » باشد ، معنايش اين است كه زيد از ابتدا ، وجوب اكرام نداشته ، اكنون هم كه عام ، وارد شده ، واجب الاكرام نيست بعدا هم وجوب اكرام ندارد .
اما اگر مسألهء ناسخيّت ، مطرح باشد ، ثمرهاش اين است كه : زيد تاكنون واجب الاكرام نبوده ، فعلا - از زمان صدور دليل ناسخ - او هم مانند سائر علما ، واجب الاكرام است .
هامش
( 1 ) - قبلا بيان كرديم كه لزومى ندارد ، نسخ ، بعد از حضور وقت عمل باشد بلكه قبل از حضور وقت عمل هم « نسخ » متصوّر است .
( 2 ) - از زمانى كه دليل ناسخ ، وارد شده .