شرح
تأثير كند ، احتمال مذكور به حسب واقع و مقام ثبوت است يا اينكه به حسب مقام دلالت و لفظ ؟
اگر به حسب مقام ثبوت ، آن احتمال ، مطرح باشد ، ضربهاى به مفهوم نمىزند و كسى آن را انكار نكرده . قائلين به ثبوت مفهوم مىگويند معناى جملهء شرطيّهء « إن جاءك زيد فاكرمه » اين است كه مجىء زيد ، علّت منحصرهء وجوب اكرام است و اگر مجىء زيد منتفى شد ، وجوب اكرام هم منتفى مىشود لكن آنها هم احتمال مىدهند كه شىء ديگرى در وجوب اكرام ، مؤثّر باشد زيرا دلالت قضيّهء شرطيّه بر مفهوم ، دلالت « ظهورى » هست نه صريح كه احتمال خلاف در آن مطرح نباشد . اگر متكلّمى گفت « رأيت اسدا » و قرينهاى هم همراه آن اقامه ننمود آيا شما احتمال نمىدهيد كه مقصودش از « اسد » رجل شجاع باشد ؟
آرى ! آن احتمال به حسب واقع ، محفوظ است امّا از نظر دلالت لفظ چون قرينهاى وجود ندارد ، نسبت به حيوان مفترس ظهور دارد .
اگر مقصود مرحوم سيّد از « ليس يمتنع » به حسب مقام دلالت و اثبات است و ايشان درصدد هستند بفرمايند كه وقتى مولا مىگويد « إن جاءك زيد فاكرمه » از نظر نفس آن قضيّهء شرطيّه ، محتمل است كه شىء ديگرى جانشين مجىء زيد شود ، پاسخ ما به ايشان اين است كه : اگر احتمال راجح - مثلا هشتاد درصد - و يا لااقل احتمال پنجاه درصدى مطرح باشد ، مانع ظهور لفظ مىشود امّا مجرّد احتمال - مثلا سى درصد يا بيست درصد - منافاتى با ظهور ندارد و صرف تحقّق احتمال ، كافى نيست . بلكه بايد بگوئيد وقتى متكلّم ، يك قضيّهء شرطيّه به صورت « إن جاءك زيد فاكرمه » را بيان مىكند ، ما هشتاد درصد « 1 » احتمال مىدهيم كه شرط ديگرى - غير از مجىء زيد - جانشين آن شود و
هامش
( 1 ) - يا لااقل پنجاه درصد .