إن قلت : إن القصد و العزم إنما يكون من مبادى الاختيار ، و هي ليست باختيارية ، و إلا لتسلسل [ 1 ] .
شرح
( 1 ) [ 1 ] - اشكال : شما اگر ملاك و سبب استحقاق عقوبت را يك امر نفسانى بنام قصد و عزم بر عصيان بدانيد اين قصد و اراده در صورتى مىتواند باعث استحقاق عقوبت باشد كه خودش يك امر اختيارى باشد . در عمل خارجى يا عمل قلبى بايد عنوان اختياريّت محفوظ باشد تا استحقاق عقوبت و مثوبت محقّق شود و امر غير اختيارى نمىتواند سبب استحقاق عقوبت و مثوبت شود .
اين كبراى كلّى درست ، امّا قصد عصيان و عزم بر طغيان آيا امر غير اختيارى است ؟
مستشكل مىگويد آرى ، چون در محلّ خودش ثابت شده كه اراده و مقدّمات آن نمىشود از امور اختيارى باشند زيرا اگر مقدّمات اراده بخواهد اختيارى باشد تسلسل لازم مىآيد .
قبلا بنحو خلاصه مقدّمات اراده را توضيح مىدهيم : مرحوم آقاى آخوند در جلد اوّل كتاب كفايه بيان كردند كه مقدّمات اراده عبارت است از اينكه : انسان چيزى را تصوّر مىكند سپس تصديق به فايده آن پيدا مىكند و بدنبال آن ، تصميم و عزم پيدا مىكند كه آن عمل را انجام بدهد و بعد از آن جلوى موانع را مىگيرد و بدنبال آنكه آخرين مرحله است ، اراده تحقّق « 1 » پيدا مىكند .
اكنون بگوئيد چرا اگر اراده و مقدّمات آن از امور اختيارى باشد تسلسل لازم مىآيد ؟
چون مثلا فلان مقدّمه اراده هم ارادهاى لازم دارد و آن اراده هم مبادى لازم دارد و آنوقت ما كلام را در آن اراده و مبادى آن اراده نقل مىكنيم ، مىگوئيم آيا با اختيار
هامش
( 1 ) - اراده عبارت است از شوق مؤكّد نفسانى كه انسان بدنبال آن مىرود و مراد را اتيان مىكند .