و بالجملة : تفاوت أفراد الإنسان في القرب منه تعالى و البعد عنه ، سبب لاختلافها في استحقاق الجنة و درجاتها ، و النار و دركاتها ، [ و موجب لتفاوتها في نيل الشفاعة و عدم نيلها ] ، و تفاوتها في ذلك بالأخرة يكون ذاتيا ، و الذاتي لا يعلل [ 1 ] .
إن قلت : على هذا ، فلا فائدة في بعث الرسل و إنزال الكتب و الوعظ و الإنذار [ 2 ] .
شرح
يعنى : كسى كه معصيت مىكند اين عصيان او مسبوق به يك امر قلبى است و آن امر قلبى عبارتست از تجرّى نسبت به مولا ، و ريشهء اين تجرّى سوء سريره است كه در اين فرد وجود دارد . سؤال : سوء سريره از كجا ناشى شده است ؟ مىفرمايند : سوء سريره ميل انسانيّت انسان و يك عنوان ذاتى و يك نقص ذاتى است كه هميشه همراه اوست .
در دنبال سوء سريره عنوان تجرّى و عنوان بعد از ساحت مقدّس خداوند تبارك و تعالى تحقّق پيدا مىكند و بعد از ساحت بارىتعالى استحقاق عقاب قهرى دارد . و بر همين مقياس مسئلهء ايمان و كفر و . . . است .
[ 1 ] - خلاصه : تفاوت افراد از نظر قرب و بعد به بارىتعالى سبب مىشود افراد در استحقاق نسبت به جنّت و درجات بهشت و همچنين دوزخ و دركات آن اختلاف پيدا كنند و اين تفاوت باعث مىشود بعضى شرائط نيل به شفاعت را داشته باشند و بعضى فاقد آن باشند .
اين تفاوت افراد در مسئلهء قرب و بعد ريشهاش چيست ؟ ريشه و منشأ آن همان امر ذاتى بود كه توضيح داديم و الذّاتى لا يعلّل .
[ 2 ] - اشكال : بنا بر اينكه تجرّى و انقياد ، اطاعت و عصيان ، كفر و ايمان يك ريشهء ذاتى داشته باشند ديگر مسئلهء ارسال رسل و انزال كتب و ارشاد و وعظ و هدايت و راهنمائى بشر بىفائده است و مفهومى ندارد .