شرح
مكلّف ، يك طرف - يك عدل - را اتيان نمايد ، كفايت مىكند به عبارت ديگر اگر يكى از دو شىء - يا اشياء - را اتيان نمايد كافى هست مانند كفّارهء افطار روزهء ماه رمضان كه مكلّف ، بين سه امر ، مخيّر است : 1 - شصت روز ، روزه بگيرد . 2 - شصت مسكين را اطعام نمايد . 3 - يك بنده در راه خداوند آزاد نمايد .
سؤال : حقيقت و ماهيّت وجوب تخييرى چيست و كداميك از آن اشيا واجب است ؟
جواب : چهار بلكه پنج قول در مسئله ، وجود دارد :
1 - وجوب تخييرى هم نوعى از وجوب است مثلا گاهى مىگوئيد فلان شىء ، وجوب دارد و معنايش اين است كه حتما بايد خود آن اتيان شود و هيچگونه بدلى هم ندارد مانند نماز ظهر كه واجب تعيينى است و براى سقوط تكليف حتما بايد آن را اتيان نمود امّا گاهى نحوهء ديگرى از وجوب مطرح است كه آنهم سنخى از وجوب است و آن در واجب تخييرى مىباشد كه لزومى ندارد تمام اطرافش اتيان شود بلكه مىتوان آنها را ترك نمود ، مشروط به اينكه يك عدل از آن ، اتيان شود كه در اين صورت ، تكليف از ذمّهء مكلّف ، ساقط و مستحق ثواب مىشود ضمنا استحقاق عقاب در صورتى است كه تمام اطراف واجب تخييرى ترك شود .
2 - قوله : « او وجوب الواحد لا بعينه » مثلا در موردى كه تخيير بين دو طرف - دو عدل - هست يكى از آن دو - لا على التعيين - واجب است .
لازم به تذكّر است كه از عبارت بعدى « 1 » مصنّف ، استفاده مىشود كه نسبت به « وجوب الواحد لا بعينه » دو احتمال مطرح است :
الف : فرضا يكى از آن دو عدل - لا على التعيين - به نحو « مفهومى » واجب است يعنى : واجب ، عبارت است از : احد هذين الشيئين لا على التعيين ، بر خلاف اينكه
هامش
( 1 ) - قوله : « فلا وجه فى مثله بكون الواجب هو احدهما لا بعينه مصداقا و لا مفهوما كما هو واضح » .