الأوّل : الاقتضاء في العنوان أعمّ من أن يكون بنحو العينيّة ، أو الجزئيّة ، أو اللزوم من جهة التّلازم بين طلب أحد الضّدّين ، و طلب ترك الآخر ، أو المقدّميّة على ما سيظهر [ 1 ] .
شرح
امر اوّل
مقصود از « اقتضا » چيست
[ 1 ] - سؤال : مقصود از كلمهء « اقتضا » در عنوان بحث چيست ؟ جواب : الف : ممكن است مقصود از اقتضا ، « عينيّت » باشد يعنى : ممكن است كسى ادّعا كند « 1 » كه امر به شىء ، عين نهى از ضد هست مثلا وقتى مولا مىگويد : « يجب عليك الصّلاة » ، عين اين است كه بگويد : « يحرم عليك ترك الصّلاة » - مسألهء ملازمه ، مطرح نيست . ب : ممكن است مقصود از اقتضا ، « جزئيّت » باشد يعنى : امكان دارد كسى بگويد امر به شىء به دلالت تضمن ، دالّ بر نهى از ضد هست « 2 » . ج : ممكن است كسى ادّعا كند كه مسألهء عينيّت و جزئيّت - دلالت مطابقه و تضمّن - مطرح نيست بلكه « تلازم » ، مطرح است و هنگامى كه مسألهء ملازمه به ميان آمد در ملازمه دو راه و دو طريق مطرح است كه : 1 - بين نفس ايجاب يك شىء و حرمت ضدش ، ملازمه ، تحقّق دارد يعنى : هنگامى كه مولا مىگويد « يجب الصّلاة » ، وجوب نماز ، ملازم با حرمت ترك صلات هست ، بين دو حكم ، ملازمه هست كه يكى از آن دو ، وجوبى و ديگرى تحريمى هست . خلاصه : بين نفس حكمين ، ملازمه هست ، اگر ضدّى واجب شد ، وجوب آن ضد ، ملازم با حرمت ضد ديگر است . 2 - وجود هريك از متضادّين ، متوقّف بر عدم ديگرى هست و عدم هركدام براى فعل ديگرى ، مقدميّت دارد ، اگر احد المتضادين ، واجب شد - در بحث مقدّمهء واجب هم گفتيم كه مقدّمهء واجب ، وجوب دارد - يكى از مقدّمات وجود ضد ، نبودن ضدّ ديگر وهامش
( 1 ) - در تمام فروع يا بعضى از فروع .
( 2 ) - اين مطلب را ضمن مباحث آينده ، توضيح مىدهيم .