شرح
مىپردازيم كه به منزلهء اصل و ريشهء سائر ادلّه هم هست و آن دليل ، مربوط به ابو الحسن بصرى « 1 » مىباشد كه ايشان چنين استدلال نمودهاند : مقدّمهء ، واجب است زيرا اگر مقدّمهء واجب ، وجوب نداشته باشد ، ترك آن جائز است و هنگامى كه ترك آن جائز شد « 2 » ، مسئله ، داراى دو صورت هست :
آيا با ترك مقدّمه ، وجوب ذى المقدّمه - وجوب مطلق - به حال خود ، باقى هست يا نه به عبارت ديگر : وقتى مكلّف به احتمال اينكه فرضا شارع ، نصب سلّم را واجب ننموده ، آن را ترك كرد ، وجوب مطلق « كون على السّطح » باقى هست يا نه ؟
اگر بگوئيد وجوب آن ، باقى هست ، مستلزم تكليف « بما لا يطاق » مىباشد زيرا در صورت ترك نصب سلّم ، مكلّف قدرت بر كون على السّطح ندارد چون او سلّم را نصب ننموده و مستند تركش هم عدم وجوب شرعى نصب سلّم بوده .
اگر بگوئيد وجوب ذى المقدّمه و « كون على السّطح » باقى نيست ، نتيجهاش اين مىشود كه آن واجب مطلق از واجب مطلق بودن ، خارج شود و مشروط به اختيار مكلّف باشد يعنى : اگر او سلّم را نصب نمود ، ذى المقدّمه واجب است امّا اگر او مقدّمه را ترك كرد اصلا ذى المقدّمه هم وجوب ندارد .
سؤال : آيا وجوب ذى المقدّمه و « كون على السّطح » ، وجوبى هست كه تابع ارادهء مكلّف و انجام مقدّمه باشد يا اينكه واجب مطلق است و ارتباطى به ارادهء مكلّف ندارد ؟
جواب : بديهى است كه « كون على السّطح » واجب و بر اطلاق خود ، باقى هست خواه
هامش
( 1 ) - هو « ابو الحسن الاشعرى . . . كان مولده بالبصرة و منشؤه ببغداد و هو امام الاشاعرة و اليه تنسب الطائفة الاشعرية توفى سنة 334 ، و دفن بين الكرخ و باب البصرة . قال ابن شحنة فى روضة الناظر : فى سنة 329 توفى ابو الحسن على بن اسماعيل بن ابى بشر الاشعرى و دفن ببغداد بشرعة الزوايا ثم طمس قبره خوفا ان تنبشه الحنابلة فانهم كانوا يعتقدون كفره و يبيحون دمه و ذكر : ان ابا على الجبّائى كان زوج أمه . » ر . ك : الكنى و الالقاب ، 45 .
( 2 ) - و مقدّمه ، ترك شد .