شرح
ندارد و اصلا ممكنات را مستقلّ در تأثير نمىدانيم ، همانطور كه در جواب قائلين به تفويض گفتيم :
ممكنات ، استقلال در تأثير ندارند و فقط عنىّ بالذّات - كه وجودش نياز به علّت موجده و علّت مؤثّره ندارد - است كه استقلال در تأثير دارد و ممكنات در عين مؤثّريّت و در عين اينكه افعال ، اعمال و آثارى با ارادهء آنها تحقّق پيدا مىكند ، استقلال در تأثير ندارند .
خلاصهء جواب : اگر ما براى انسان ، در مقابل دستگاه سلطنت و قدرت الهى مؤثّريّت قائل مىشديم ، دليل اوّل جبريّه درست بود لكن ما در دائره و محدودهء مؤثّريّت خداوند متعال ، قائل به تأثير و تأثّر هستيم و اين مطلب نه تنها اقتضاى شرك ندارد بلكه در مباحث آينده خواهيم گفت كه اين امر ، خود دلالت بر كمال عظمت خالق مىكند كه او آنقدر بزرگ است كه قوّهء خلّاقيّت به مخلوقات خود ، عنايت كرده كه مخلوقاتش به عنايت و مشيّت الهى « اراده » خلق نمايند و مراد خود را لباس وجود بپوشانند امّا بههرحال پشتوانهء آنها ذات اقدس احديّت است و مخلوقاتش در هر لحظه ، نياز به افاضهء وجود از ناحيه او دارند و هيچگاه مؤثّريّت خداوند و مخلوقات در مقابل و در عرض يكديگر نيستند و . . .
تذكّر : جبريّه در دليل اوّل به تأثير و تأثّر عنايت داشتند و به « لا مؤثّر فى الوجود . . . » توجّه داشتند لذا ما هم در جوابشان همان مسير را طى كرده و پاسخشان را بيان كرديم .
دليل دوّم جبريّه :
قبل از بيان آن به ذكر يك مقدّمهء طولانى مىپردازيم : مقدّمه : دليل عقلى و نقلى دلالت بر « علم » « 1 » و « قدرت » « 2 » خداوند متعال مىكند . با قطع نظر از كتاب و سنّت ، عقل هم دلالت مىكند كه واجب الوجود ، كامل مطلق هست و بايد داراى صفات كماليّه باشد و علاوه برآن واجد مرتبهء كامل صفات كماليّههامش
( 1 ) -. . . وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ .« بقره » 282 .
( 2 ) -. . . وَ كانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً« احزاب » 27 .