شرح
آيا نعوذ باللّه كسى كلمهء « عالم » را دربارهء خداوند متعال چنان معنا كرده ؟ پس به معناى مذكور نمىتوان ملتزم شد .
ج : كلمهء عالم در قضيّهء مزبور در مورد پروردگار از الفاظ متشابه است و معنايش را نمىدانيم .
سؤال : پس چرا آن را استعمال مىكنيد ؟
جواب : چون در آيات و روايات آمده ، ما هم آن را به كار مىبريم امّا معنايش را درك نمىكنيم و تلفّظ و استعمال آن لقلقهء لسان است .
آيا مىتوان به آن ملتزم شد ؟ خير !
پس چارهاى نيست جز اينكه بگوئيم « عالم » در همان معناى حقيقيش استعمال شده يعنى « من ينكشف لديه الشىء » و مفهوم آن ، مبيّن و مشخّص است و اينكه صاحب فصول فرموده در معناى كلمهء « عالم » - و امثال آن - نقلى تحقّق دارد قابل قبول نيست .
مصنّف در پايان اين بحث فرمودهاند : « و العجب انّه جعل ذلك علّة لعدم صدقها فى حقّ غيره و هو كما ترى « 1 » » .
قوله : اللهم الا أن يقال :
دفاع « 2 » از صاحب فصول « ره » : ايشان معناى چهارمى از جملهء « اللّه عالم » اراده نموده كه كلمهء عالم در جملهء مذكور ، داراى حقيقت ثانويه است و نقلى در آنجا تحقّق پيدا كرده كه :
كلمهء « عالم » نسبت به خداوند ، داراى معناى خاص و يك قيد اضافى است يعنى
هامش
( 1 ) - يعنى لوضوح انها تصدق فى حق غيره ايضا . ر . ك : حقائق الاصول 1 / 138 .
( 2 ) - البتّه مصنّف ، آن را بيان نكردهاند .