شك در جزئيت استعاذه خواهد بود . آيا در اين صورت ، احتياط ، واجب است ، يا اينكه اصل برائت جارى مىشود و نتيجهء آن عدم وجوب استعاذه خواهد بود ؟ مسئله اختلافى است . مشهور قول دوم است . 30
2 . شبههء حكمى شك در جزء خارجى ناشى از اجمال دليل . حكم اين صورت ، حكم صورت پيشين است .
3 . شبههء حكمى شك در جزء خارجى ناشى از تعارض دو دليل ، مانند اينكه دليلى بر جزء بودن سوره در نماز و دليلى ديگر بر عدم آن دلالت كند . مكلّف در عمل به هر يك از دو دليل مخيّر مىباشد . 31
4 . شبههء موضوعى ناشى از شك در جزء خارجى . مورد آن جايى است كه به مفهومى روشن امر شده ، ليكن مصداق آن مردد بين اقل واكثر باشد ، مانند اينكه به سبب نذر ، بر نذر كننده يك ماه قمرى روزه واجب شده باشد . دراين صورت ، مفهوم ماه قمرى روشن است ( با رؤيت هلال شروع مىشود و با همان پايان مىيابد ) ؛ ليكن شك در 30 يا 29 روز بودن آن است . برخى در اين فرض احتياط را واجب دانستهاند . بنابر اين بايد به اكثر عمل كند . 32
5 - 8 . شك در شرطيّت ( جزء ذهنى ) : تفاوت شرط با جزء آن است كه جزء داخل در ماهيت مأموربه است و شرط خارج از آن . البته تقيّد به آن داخل در مأموربه است . اين تقيد را جزء ذهنى مأموربه مىنامند ( - - - ) جزء ) .
قيد دو گونه است . زيرا گاهى از فعل خارجى كه مغاير با مقيّد و مستقل از آن است ، انتزاع مىشود ، مانند طهارت كه از وضو ( قيد ) - كه فعلى جدا و مستقل از نماز ( مقيّد ) است - انتزاع مىگردد ، و گاهى در وجود خارجى متحد با مقيد است ، مانند ايمان در رَقَبه ( برده ) كه در وجود خارجى جدا از مقيّد ( برده ) نيست .
برخى گفتهاند : حكم چهار صورت شك در جزء ذهنى ، حكم چهار صورت شك در جزء خارجى است . در مقابل ، برخى ميان قسم نخست قيد ( طهارت ) و قسم دوم ( ايمان ) تفصيل داده و در قسم اول ، حكم شك در جزء خارجى و در قسم دوم ، حكم صورت تباين بين اطراف شبهه را جارى دانستهاند . 33
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 613
مساهمون: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت ( ع )
ص٦١٣